Osmanlı Devletinde Eski Eserler Hukuku
İçindekileri İnceleÖNSÖZ 5
KISALTMALAR 19
GİRİŞ 23
I. MEVZUNUN TAKDİMİ 23
II. ÇALIŞMANIN GAYESİ VE SINIRLARI 23
III. LİTERATÜRÜN DEĞERLENDİRİLMESİ 25
IV. ÇALIŞMADA TAKİP EDİLEN USUL 28
V. ÇALIŞMANIN PLANI 29
BİRİNCİ BÖLÜM
OSMANLI ESKİ ESERLER HUKUKUNUN FİKRÎ ZEMİNİ VE TARİHÎ SERENCAMI
I. TERMİNOLOJİ VE TEORİK ÇERÇEVE 31
A. Terminoloji 31
1. Asar–ı Atika Mefhumu 32
2. Eski Eser, Kültür Varlığı ve Kültürel Miras Mefhumları 33
a. Umumi Olarak 33
b. Tarifi 34
3. Menkul ve Gayrimenkul Eski Eserlere Dair Istılahın Tefriki 37
B. Eski Eserler Hukuku 38
1. Mahiyet ve Muhteva 38
2. Teorik Çerçeve 40
II. TARİHÎ VE HUKUKİ ARKA PLAN 42
A. İslamiyet Öncesi Türk Hukukunda Eski Eserlerin Korunması 43
B. İslamiyet Sonrası Türk Hukukunda Eski Eserlerin Korunması 46
1. İslam Hukukunda Eski Eserlerin Hukuki Rejimi 46
a. İslam Hukukundaki Istılah 47
b. Klasik Fıkıh Kaynaklarında Eski Eserlerle İrtibatlı Mefhum ve
Hükümler 48
i. Define ve Rikaz 49
ii. Lukata 50
iii. Vakıf 51
iv. Gayrimüslim Mabetlerinin Statüsü 52
c. İslam Hukuku Literatüründe Kültürel Mirasın Korunması 54
i. Umumi Olarak İslamiyet’te Kültürel Miras Telakkisi 55
ii. Eski Eserlerin Tâbi Olduğu Mülkiyet Rejimi 55
iii. Eski Eserlerin Mal Olma Vasfı 57
iv. Üzerinde Tasvir Bulunan Eski Eserlerin Muhafazası
Meselesi 59
2. Osmanlı Öncesi Anadolu Türk–İslam Devletlerinde Kültürel
Mirasın Korunması 62
III. OSMANLI ESKİ ESERLER HUKUKUNUN TEŞEKKÜLÜNDE HARİCİ TESİRLER 64
A. Avrupa Devletlerinde Eski Eserlerin Hukuki Rejimi 65
1. Fransa 66
a. 1887 Tarihli Kanun’dan Önce 66
b. 1887 Tarihli Kanun ve Sonrasındaki Vaziyet 68
2. İtalya 69
a. Roma – Lex Pacca (1820) 70
b. Napoli Krallığı – Prammatica LVII 71
c. İtalya’nın Birleşmesi’nden (1861) Sonra 72
3. Yunanistan 73
a. 1834 Tarihli Yunanistan Eski Eserler Kanunu (YEEK) 74
b. 1834 Sonrası Gelişmeler ve Tanzimler 76
4. İspanya 77
5. Avusturya 79
6. Diğer Avrupa Ülkeleri 80
B. Osmanlı Eski Eserler Mevzuatına Yabancı Tesiri 83
1. 1869 Asar–ı Atika Nizamnamesi’ndeki Yabancı Tesiri 84
a. Fransız Tesirinin Mahiyeti 84
b. Yunan, İtalyan ve Diğer Avrupalı Hukukların Tesirleri 86
2. 1874 Asar–ı Atika Nizamnamesi’ndeki Yabancı Tesiri 87
a. Maarif Nezaretinin 21 Temmuz 1870 Layihası 88
b. 1874 Nizamnamesi 88
c. 1874 Nizamnamesi’nin Tadili Teklifi 90
3. 1884 Asar–ı Atika Nizamnamesi’ndeki Yabancı Tesiri 92
4. 1906 Asar–ı Atika Nizamnamesi’ndeki Yabancı Tesiri 94
C. Milletlerarası Hukukun Tesiri 95
1. 1899 ve 1907 Lahey Muahedeleri 96
2. Sevr Sulh Muahedesi 96
IV. OSMANLI ESKİ ESERLER HUKUKUNUN COĞRAFİ VE TARİHÎ DEVAMLILIĞI 100
A. Mısır’ın Hususi Vaziyeti 100
1. Kavalalı Mehmed Ali Paşa Devri (1805–1848) 101
2. 1848 Sonrası Devre 105
B. Sisam (Samos) Adası 107
C. Kıbrıs ve Britanya İdaresi 109
D. Filistin ve İngiliz Mandası 111
E. Türkiye Cumhuriyeti’nde İmparatorluk Hukukunun Devamlılığı 113
1. 1973’e Kadarki Devre 113
a. Eski Eserlerin Korunmasında Vazifeli ve Salahiyetli
Makamlar 114
b. Koruma Politikaları ve Tatbikat 116
2. 1973 Sonrası Devre 121
İKİNCİ BÖLÜM
1869 NİZAMNAMESİ’NE KADAR ESKİ ESERLER HUKUKUNUN GELİŞİMİ
I. KLASİK DEVİR OSMANLI HUKUKUNDA KÜLTÜREL MİRASIN
KORUNMASINA UMUMİ BAKIŞ 126
A. Vakıflar Vasıtasıyla Koruma 126
B. Mukaddes Emanetler, Ganimetler ve Saray Koleksiyonları 128
C. Tahribatı Önleyici İdari Tedbirler ve Tamirat Faaliyetleri 130
D. Mimari Devşirme Vasıtasıyla Koruma 133
E. Meydanlardaki Abidelerin Vaziyeti 134
F. Resmî Makamlarca Yıkılan veya Tahrip Edilen Eserler 136
G. Seyyahların Müşahedesi ve Halkın Umumi Tavrı 137
II. TANZİMAT DEVRİNDE ESKİ ESERLER HUKUKUNUN TEŞEKKÜLÜ 140
A. Şer’î Hukuk 142
1. Kenz–i Cahilî 143
a. Osmanlı Tebaası Tarafından Bulunması 144
b. Ecnebiler Tarafından Bulunması 147
2. Kenz–i İslami 148
B. Mevzuat 148
1. 1846 Tarihli Tamim 149
2. 1858 Tarihli Arazi Kanunnamesi 151
3. 1858 Tarihli Ceza Kanunu 153
C. Tatbikat ve Hukuki Rejimin Teşekkülü 154
1. Eski Eser Arama Faaliyetlerinde Resmî İzin Mecburiyeti 155
2. Ruhsat Sınırının Aşılması ve Kaçakçılığa Dair İlk Misaller 159
a. Choiseul–Gouffier ve Fauvel’in Atina’daki Faaliyeti
(1786–1798) 160
b. Lord Elgin’in Atina’daki Faaliyeti (1801–1810) 162
3. Eski Eser İhracına Padişahın Hususi Müsaadesi 169
a. Lord Elgin’in İstanbul’daki Talebi ve Eski Eser İhracı
(1800–1801) 169
b. 1838–1864 Arasında Diğer Bazı Hususi Müsaade Misalleri 171
4. Devletin Eski Eserleri Muhafaza, Arama ve Toplama Faaliyetleri 175
a. İdari Teşkilatlanma ve Müzenin Teşekkülü 175
b. İdarenin Eski Eser Arama ve Koruma Faaliyeti 179
c. Eski Eserler Üzerinde Devlet Mülkiyeti Telakkisi ve Tatbikat 182
d. İslami Eski Eserlerin Statüsü 186
5. Kazı Ruhsatları ve Şartları 187
a. Musul ve Havalisindeki Kazılar (1842–1854) 188
i. Paul–Émile Botta’nın Faaliyeti (1842–1844) 188
ii. Victor Place’ın Faaliyeti (1851–1854) 190
iii. Austen Henry Layard’ın Faaliyeti (1845–1851) 191
iv. William Kennett Loftus’un Faaliyeti (1854) 194
b. Charles Newton’ın Kalimnos ve Bodrum Kazıları
(1835–1857) 195
i. Kalimnos Kazıları (1853–1855) 195
ii. Bodrum Kazıları (1855–1857) 196
c. Sonraki Kazı Ruhsatları ve Demiryolu İmtiyazları 198
i. Muhtelif Misaller 198
ii. Demiryolu İmtiyazları 200
d. Osmanlı Tebaasının Eski Eser Araması 201
e. Ruhsat Şartlarının Standartlaşması ve Hukuki Teamül 202
III. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME 205
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
1869–1874 ARASINDA ESKİ ESERLER HUKUKU
I. 1869 NİZAMNAMESİ’NİN HAZIRLANMA SAFAHATI 211
A. Matbuatta Çıkan Yazıların Tesiri 211
B. İngilizlerin Efes Kazılarının Tesiri 212
1. Kazı Şartları ve Yaşanan Problemler 213
2. Yazışmalar ve Şura–yı Devlet Kararı 214
C. Nizamname’nin İlanı ve Mukaddimesi 216
II. 1869 NİZAMNAMESİ’NİN HUKUKİ REJİMİ 217
A. Nizamname’nin Mahiyeti 217
B. Eski Eserin Tarifi, Unsurları ve Çeşitleri 220
1. Tarifi ve Unsurları 220
2. Türleri 221
a. Gayrimenkul Eski Eserler 221
b. Sikkeler 222
C. Eski Eserlerin Mülkiyeti 224
1. Mülkiyetin İktisabı 224
a. Mülk Arazilerde Bulunan Eski Eserlerde 224
b. Devlet Arazisinde Bulunan Eski Eserlerde 226
i. Nizamname’den Evvel Verilmiş Ruhsatların Yenilenmesi 227
ii. Nizamname Hükümlerine Göre Ruhsat Verilmesi 232
c. Sahipsiz Yerde Bulunan Eski Eserlerde 235
2. Mülkiyet Hakkının Kullanılmasına Dair Tahdit ve Mükellefiyetler 235
a. Eski Eserin Yurt Dışına İhracı ve Hususi Müsaade 236
i. Nizamname’den Evvel Verilmiş Olan Ruhsatla Bulunan
Eserlerin İhracı 236
ii. Nizamname Hükümlerine Göre Verilen Ruhsatlarda Eski
Eserlerin İhracı 239
b. Eski Eserlerin Satışı ve Ticareti 242
D. Devletin Eski Eserlere Dair Koruma Rejimi 246
1. İdari Teşkilat 246
a. Maarif Nezareti 246
b. Müze–i Hümayun Müdürlüğü 249
2. İdari Koruma Faaliyetleri 251
a. Eski Eserlerin Tespit ve Tescili 252
b. Kazı ve Arama Faaliyeti 252
c. Kaçakçılığa ve Korumaya Dair Diğer Tedbirler 254
3. Mükellefiyetler, Cezai Hükümler ve Teşvik Mekanizmaları 255
a. İhbar Mükellefiyeti 256
b. Umumi Olarak Cezai Hükümler 256
c. Teşvik Mekanizmaları 257
E. Eski Eser Arama ve Kazı Rejimi 258
1. Ruhsatlandırma Şartları 258
a. Araştırıcıya Dair Şartlar 259
b. Arama ve Kazı Mahalline Dair Şartlar 261
c. Müddete Dair Şartlar 262
2. Arama ve Kazıların Murakabesi 264
III. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME 266
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
1874–1884 ARASINDA ESKİ ESERLER HUKUKU
I. 1874 NİZAMNAMESİ’NİN HAZIRLANMA SAFAHATI 269
A. Maarif Nezaretinin Birinci Layihası (21 Temmuz 1870) 269
B. Şura–yı Devlet Tashihleri ve Nezaretin İkinci Layihası (30 Haziran
1872) 270
C. Maarif Nezaretinin Üçüncü ve Son Layihası (16 Şubat 1874) 271
D. Nizamname’nin Hazırlanmasındaki Sebep ve Amiller 272
II. 1874 NİZAMNAMESİ’NİN HUKUKİ REJİMİ 275
A. Eski Eserin Tarifi, Unsurları ve Türleri 275
1. Tarifi ve Unsurları 275
a. Eskilik Vasfı Taşıma 276
b. Masnu Eşya Olma 278
2. Türleri 279
a. Sikkeler 279
b. Gayrimenkul Eski Eserler 282
c. Definelerin Statüsü 283
B. Eski Eserlerin Mülkiyeti 288
1. Tanzimin Arka Planı 289
a. Maarif Nezaretinin 1870 Layihası 290
b. Dahiliye Dairesinin 1872 Tashihleri 290
c. Maarif Nezaretinin 1872 Layihası 293
d. Tanzimat Dairesinin 1873 Tashihleri 295
e. Maarif Nezaretinin 1874 Layihası ile Değişen Mantalite 296
2. Devlet Mülkiyeti 297
a. Mülkiyetin İktisabı 298
i. Aslen İktisap 298
ii. Devren İktisap 300
b. Mülkiyetin Sona Ermesi 303
3. Hususi Mülkiyet Rejimi 309
a. Mülkiyetin İktisabı 309
i. Ruhsatlı Kazı Yoluyla 310
ii. İstisnai veya Hususi Ruhsatlar 313
iii. Tesadüfen Bulma Yoluyla 321
iv. Gayrimenkul Eski Eserlerde Mülkiyetin İktisabı 323
b. Mülkiyet Hakkının Kullanılmasına Dair Tahdit ve
Mükellefiyetler 325
i. Menkul Eski Eserlerde 326
ii. Gayrimenkul Eski Eserler ve Arazi Malikleri İçin Tahdit
ve Mükellefiyetler 332
C. Devletin Eski Eserlere Dair Koruma Rejimi 333
1. İdari Teşkilat 333
a. Maarif Nezareti 334
b. Müze–i Hümayun Müdürlüğü 335
c. Mülki İdareler 337
d. Muhtelif Müesseseler 338
2. İdari Koruma Faaliyetleri 339
a. Eski Eserlerin Tespit ve Tescili 340
b. Kazı ve Arama Faaliyeti 340
c. Kaçakçılığa ve Korumaya Dair Diğer Tedbirler 343
3. Mükellefiyetler, Cezai Hükümler ve Teşvik Mekanizmaları 344
a. Mükellefiyetler ve Cezai Hükümler 344
b. Teşvik Mekanizmaları 345
D. Eski Eser Arama ve Kazı Rejimi 346
1. Ruhsatlandırma Şartları 346
a. Araştırıcıya Dair Şartlar 347
b. Arama ve Kazı Mahalline Dair Şartlar 350
i. Umumi Olarak 350
ii. Devlet Tarafından Kazılması Planlanan Yerler 353
c. Müddete Dair Şartlar 355
d. Harç, Teminat ve Diğer Masraflar 356
e. Hususi Haller 357
2. Arama ve Kazıların Murakabesi 358
III. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME 359
BEŞİNCİ BÖLÜM
1884–1906 ARASINDA ESKİ ESERLER HUKUKU
I. 1884 NİZAMNAMESİ’NİN HAZIRLANMA SAFAHATI 365
A. 1874 Senesindeki Tadil Teşebbüsü 365
B. 1882 Sonrası Tadil Safahatı 369
1. Maarif Nezaretinin 1882 Tarihli Layihaları 369
2. Şura–yı Devletin 1883 Tarihli Layihası 371
3. Osman Hamdi Bey’in Şura–yı Devlet Layihasına Dair Mütalaası 373
4. Meclis–i Mahsus–ı Vükelanın Kararı ve Nizamname’nin Neşri 373
5. Ecnebilerin Nizamname’ye Reaksiyonu 374
II. 1884 NİZAMNAMESİ’NİN HUKUKİ REJİMİ 375
A. Eski Eserin Tarifi, Unsurları ve Türleri 376
1. Tarifi 376
2. Unsurları ve Vasıfları 377
3. Türleri 382
a. Gayrimenkul Eski Eserler 382
b. Türk–İslam Eserleri 382
c. Sikkeler 387
d. Definelerin Statüsü 390
B. Eski Eserlerin Mülkiyeti 392
1. Devlet Mülkiyeti 393
a. Mülkiyetin İktisabı 393
i. Prensip 393
ii. Zapt ve Müsadere 394
iii. Satın Alma, Hibe, Mübadele ve Diğer Yollarla 396
b. Sona Ermesi 398
i. Satış Yoluyla 399
ii. Hediye Etme Yoluyla 402
c. Satış ve Hibe Tasarruflarının Hukuki Mahiyeti, Meşruiyeti ve
Nizamname ile Telifi 407
d. Mülkiyet Hakkının Kullanımı 414
2. Hususi Mülkiyet Rejimi 415
a. Umumi Olarak 415
b. Mülkiyetin İktisabı 418
i. Aslen İktisap 418
ii. Devren İktisap 424
c. Mülkiyet Hakkının Kullanılmasına Dair Tahdit ve
Mükellefiyetler 425
i. Gayrimenkul Eski Eserler ve Arazi Malikleri İçin Tahdit
ve Mükellefiyetler 425
ii. Menkul Eski Eser Malikleri İçin Tahdit ve
Mükellefiyetler 428
C. Devletin Eski Eserlere Dair Koruma Rejimi 431
1. İdari Teşkilat 431
a. Maarif Nezareti 431
b. Müze–i Hümayun Müdürlüğü 432
c. Mülki İdareler 435
d. Muhtelif Müesseseler 435
2. İdari Koruma Faaliyetleri 437
a. Eski Eserlerin Tespit ve Tescili 437
b. Kazı ve Arama Faaliyeti 438
c. Kaçakçılığa ve Korumaya Dair Diğer Tedbirler 440
3. Mükellefiyetler, Cezai Hükümler ve Teşvik Mekanizmaları 442
a. Mükellefiyetler ve Cezai Hükümler 442
b. Teşvik Mekanizmaları 445
D. Eski Eser Arama ve Kazı Rejimi 447
1. Ruhsatlandırma Şartları 447
a. Araştırıcıya Dair Şartlar 448
b. Arama ve Kazı Mahalline Dair Şartlar 450
c. Müddete Dair Şartlar 451
d. Harç, Teminat ve Kazı Komiserinin Masraflarını Karşılama
Şartları 453
e. Hususi Haller 454
2. Arama ve Kazıların Murakabesi 456
III. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME 458
ALTINCI BÖLÜM
1906 SONRASINDA ESKİ ESERLER HUKUKU
I. 1906 NİZAMNAMESİ’NİN HAZIRLANMA SAFAHATI 461
A. 1884 Nizamnamesi’nin Tadili ve 1906 Nizamnamesi’nin İlanı 461
B. Ecnebi Sefaretlerin Reaksiyonu 462
II. 1906 NİZAMNAMESİ’NİN HUKUKİ REJİMİ 465
A. Eski Eserin Tarifi, Unsurları ve Türleri 465
1. Tarifi 465
2. Unsurları ve Vasıfları 467
3. Türleri 468
a. Gayrimenkul Eski Eserler 469
b. Türk–İslam Eserleri ve Vakıflarla İrtibatı 469
c. Defineler ve Sikkeler 472
B. Eski Eserlerin Mülkiyeti 475
1. Devlet Mülkiyeti 476
a. Mülkiyetin İktisabı 476
i. Prensip 476
ii. Müsadere, Satın Alma ve Diğer Yollarla 477
b. Mülkiyetin Devri veya Sona Ermesi 478
i. Feragat 478
ii. Satış ve Mübadele 479
iii. Hediye Etme 480
c. Mülkiyet Hakkının Kullanımı 484
2. Hususi Mülkiyet Rejimi 484
a. Umumi Olarak 484
b. Mülkiyetin İktisabı 485
i. Prensip 485
ii. Devren İktisap 487
iii. İstisnai Haller 488
Mükellefiyetler 491
i. Arazi ve Gayrimenkul Eski Eser Malikleri İçin Tahdit ve
ii. Menkul Eski Eserlerin Satışı ve Nakli 495
C. Devletin Eski Eserlere Dair Koruma Rejimi 496
1. İdari Teşkilat 497
a. Umumi Olarak 497
b. Evkaf Nezareti ve Evkaf–ı İslamiye Müzesi 498
c. Muhtelif Müesseseler 500
2. İdari Koruma Faaliyetleri 501
a. Eski Eserlerin Tespit ve Tescili 501
b. Kazı ve Arama Faaliyeti 502
c. Kaçakçılığa ve Korumaya Dair Diğer Tedbirler 504
3. Mükellefiyetler, Cezai Hükümler ve Teşvik Usulleri 506
a. Mükellefiyetler ve Cezai Hükümler 506
i. İhbar Mükellefiyeti 507
ii. Eski Eserlere Zarar Verme Suçu 507
iii. İzinsiz Kazı Yasağı 509
iv. İzinsiz Ticaret ve Nakil Yasağı 510
b. Teşvik Mekanizmaları 511
i. Tesadüfen Eski Eser Bulunmasında Mükafat 511
ii. Ruhsatlı Kazılarda Eski Eser Bulunmasında Mükafat 512
iii. İhbar İkramiyesi 513
4. Koruma Rejiminin Sınırları ve İdari Müdahale 514
a. Eski Sur ve Kalelerin Yıktırılması Meselesi 515
b. Muhafaza–ı Abidat Nizamnamesi 517
c. Tatbikat ve Değerlendirme 519
D. Eski Eser Arama ve Kazı Rejimi 520
1. Ruhsatlandırma Şartları 521
a. Araştırıcıya Dair Şartlar 521
b. Arama ve Kazı Mahalline Dair Şartlar 524
c. Müddete Dair Şartlar 524
d. Harç, Teminat ve Diğer Masraflar 525
2. Arama ve Kazıların Murakabesi 525
III. HARP YILLARI VE SONRASINDAKİ GELİŞMELER 527
A. Birinci Cihan Harbinde Eski Eserlerin Muhafazasına Dair Tedbirler 527
B. Mütareke Devresinde Eski Eserlere Müdahaleler ve Muhafaza
Teşebbüsleri 528
C. Mevzuat Değişikliği Teşebbüsleri 531
1. 1916 Tarihli Tadil Teşebbüsü 532
2. 1921 Tarihli Asar–ı Atika Kanunu Layihası 533
a. Sebepleri ve Hazırlanma Safahatı 533
b. Umumi Olarak Hükümleri 535
IV. HUKUKİ REJİME DAİR UMUMİ DEĞERLENDİRME 537
NETİCE 541
BİBLİYOGRAFYA 555
I. Eski Eserler Hukukuna Dair Osmanlı Mevzuatı 555
II. Arşiv Vesikaları 556
III. Kadı Sicilleri 560
IV. Diğer Kaynaklar ve Literatür 561
V. Çevrimiçi Kaynaklar 590
İNDEKS 593