Kuvvetler Ayrılığı Bağlamında Türk İdarî Yargısında Yerindelik Denetimi Yasağının Retrospektif Bir İncelemesi
İçindekileri İncele
VII
KISALTMALAR XV TAKDİM XVII
ÖNSÖZ XXI
GİRİŞ 1
I. BÖLÜM SINIR KAVRAMI, YETKİ KAVRAMI, HUKUKA BAĞLILIK VE DEMOKRASİ
I. SINIR KAVRAMI 5
II. YETKİ KAVRAMI 6
III. HUKUKA BAĞLILIK 9 A. Genel Olarak 9 B. Maddî Adalet – Şeklî Adalet 12 C. Hukukun Üstünlüğü ve Hukuk Devleti 13
1. Genel olarak 13
3. Hukuk devleti kavramı 21
4. Değerlendirmeler 25
IV. YÜRÜTMENİN/İDARENİN HUKUKA BAĞLI OLMASI 27
V. YARGININ HUKUKA BAĞLI OLMASI 30
A. Siyaset Teorisi, Siyasî Sistem, İdeoloji ve Yargı 30
B. Yargının Hukuka Bağlılığı 34
VI. DEMOKRASİ, ANAYASACILIK VE YARGI 38
A. Genel Olarak 39
B. Demokrasi ve Anayasacılık 45
C. Demokrasi ve Yargı 48
D. Demokrasi ve İdarî Yargı 54
II. BÖLÜM 1924 – 1938 ARASI DÖNEM
I. CUMHURİYET DEVRİNDE İKTİDARIN SINIRLANDIRILMASI VE KUVVETLER AYRILIĞI MESELESİ 57
A. Genel Açıklamalar 58
B. 1924 Teşkilâtı Esasiye Kanununa İlişkin Genel Değerlendirmeler 59
C. Türkiye Cumhuriyeti’nin Kurucu İradesinde Hukuka Bağlılık ve Kuvvetler Ayrılığı Düşünceleri 64
D. 1924 – 1938 Arasında Yaşanan Olaylar 70
1. Şûrâ–yı Devlet’in teşkili 70
2. İstiklâl mahkemeleri 79
3. Sansür 87
4. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılması ve muhalefetsiz iktidarın teşkili 91
5. Nakiller (zorunlu iskânlar) ve umumî müfettişlikler 101
6. Anayasa’nın kişi hürriyetine ilişkin hükümleri bağlamında şapka mecburiyeti 103
7. Parti – Devlet bütünleşmesinin başlaması 107
8. İş takipçiliği, klikleşme, denetimsiz idare 113
9. Ağaoğlu Ahmed Bey’in bu duruma yönelik eleştirileri 115
10. Serbest Cumhuriyet Fırkası 121
11. Yargıya bakış 128
12. 1931 CHP kongresi, seçimler, parti devleti 135
13. 1935 yılı seçimleri, CHP kongresi, seçimler, parti devleti 139
III. BÖLÜM 1938 – 1950 ARASI DÖNEM
I. İNÖNÜ’NÜN CUMHURBAŞKANI OLMASI 143
II. DÖNEMİN SOSYAL VE EKONOMİK DURUMUNUN ÖZETİ 145
A. Genel Açıklamalar 145
B. Sosyal ve Ekonomik Durumun Görüntüsü 145
C. Jandarma Dayağının Sıradanlaşması 149
III. 1938 – 1950
DÖNEMİNDE YAŞANAN OLAYLAR 150
A. Kurallara Uymamanın Hayatî Önemi ve Millî Korunma Mahkemeleri 150
B. 1943 – CHP’nin 6 ncı Büyük Kurultayı 156
C. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve İlk Fiilî Muhalefetin Başlaması 156
D. Varlık Vergisi ve Varlık Vergisine Muhalefetin Sessiz Kalışı 161
E. Amerikan Malî Desteğinin Temelleri ve Birleşmiş Milletlerin Demokrasiye Etkisi 164
1. Amerikan malî desteğinin temelleri 164
2. Birleşmiş Milletlerin demokrasiye etkisi 166
F. Siyasî Partilere Yavaş Yavaş İzin Verilmesi 168
G. Demokrat Parti’nin Kuruluşu 170
Ğ. 1946 CHP Olağanüstü Kurultayı 174
H. Demokratikleşme Kanunları 174
I. Cumhurbaşkanlığıyla Parti Başkanlığının Aynı Kişide Birleşmesi Tartışmalarında 1946 Yılı Genel Seçimleri 176
İ. Devalüasyon, Karaborsacılık ve Otoriterleşme 179
J. Demokrat Parti Birinci Olağan Kongresi 184
K. İdare Denetimindeki 1947 Muhtar Seçimleri 185
L. Partili Cumhurbaşkanı İnönü’den Memurlara Tarafsızlık Tavsiyesi ve Partili Cumhurbaşkanlığına Eleştirilerin Devam Etmesi 187
M. 17 Kasım 1947, CHP 7 nci Olağan Kurultayı ve İdarenin Tarafsızlığına Yönelik Mesajlar 189
N. Kuvvetler Ayrılığı Meselesinin Kamuoyuna Açılması 191
O. DP’nin Bölünmesi, Millet Partisi’nin Kurulması ve Hukuk Devletine Yönelik Görüşleri 192
Ö. Mülkî İdare Amirlerinin Seçim Kurulu Başkanlığı Görevlerinin Sonlandırılması 195
P. Yargıda Anayasa’nın Üstünlüğü ve Kuvvetlerin Dengelenmesine Yönelik Teşebbüsler 197
1. Genel açıklamalar 197
2. Danıştay’ın yaklaşımı 199
3. Hâkim Refik Gür’ün bir kararındaki tartışmalar ve Yargıtay’ın yaklaşımı 205
R. İstiklâl Mahkemelerinin İlgası 210
S. Muhalefete Radyoda Seçim Propagandası Yapma İzni Verilmesi 210
Ş. DP İkinci Kongresi; DP’nin İktidarın Sınırlandırılması İstekleri; Hain İthamının Kolaylığı 212
IV. BÖLÜM 1950 – 1960 ARASI DÖNEM
I. SEÇİM İŞLERİNİN İDAREDEN YARGIYA VERİLMESİ; YÜKSEK SEÇİM KURULU’NUN KURULUŞU 215
II. 1950
SEÇİMLERİ ÖNCESİ GENEL DURUM, İKTİDARIN SINIRLANDIRILMASINA İLİŞKİN GÖRÜŞLER, HÜRRİYETLERİN GENİŞLETİLMESİ ve HUKUK DEVLETİ VAADLERİ, İNKILAP KANUNLARININ YUMUŞATILMASI 217
III. 1950 SEÇİMLERİ ve SEÇİM SONUÇLARI 222
IV. İKTİDARIN DEĞİŞMESİ 226
V. YENİ İKTİDARIN İLK GÜNLERİNDE 1924 ANAYASASINA VE İKTİDARIN SINIRLANMASINA BAKIŞ 227
VI. ARAPÇA EZANIN SERBEST OLMASI 230
VII. KORE’YE ASKER GÖNDERMENİN HUKUKA UYGUNLUĞU MESELESİ 232
VIII. BİZDEN MEMUR ANLAYIŞI ve BÜROKRASİDE DEĞİŞİKLİKLERİN BAŞLAMASI 234
IX. ATATÜRK ALEYHİNE İŞLENEN SUÇLAR HAKKINDA KANUN 236
X. HALKEVLERİNİN KAMU KAYNAKLI MALLARININ HAZİNE’YE DEVRİ 238
A. Halkevlerine İlişkin Kısa Bir Bilgilendirme 238
B. Halkevleri ve CHP Mallarının Hazine’ye Devri 241
XI. YARGIYA YÖNELİK TASARRUFLAR 244
XII. HABER ALMA/VERME HÜRRİYETİNDE İLERLEMENİN SAĞLANAMAMASI 249
XIII. MİLLET PARTİSİ’NİN KAPATILMASI VE İRTİCA TARTIŞMALARI 253
XIV. BÜROKRASİDEKİ DEĞİŞİKLİKLERİN YETERSİZ GÖRÜLMESİ, EMEKLİYE SEVKLER ve YARGI BAĞIMSIZLIĞI TARTIŞMALARI 257
A. Konuya İlişkin Tartışmalar 257
B. Danıştay ve Yargıtay Üyelerinin Re’sen Emeklilik Kapsamına Alınması 263
C. Öğretim Üyelerinin Meslek Çıkarılmalarının Kolaylaştırılması 267
XV. DİNÎ HİSLERE YÖNELİK PROPAGANDAYA CEZA 269 A. Din ve Vicdan İlişkisi 269 B. Dinî Hislerle İlgili Kanun Çalışması 271
XVI. CHP’NİN, KURUCU İRADENİN KUVVETLER BİRLİĞİ ANLAYIŞINDAN VAZGEÇMESİ 276
XVII. İNÖNÜ: BÜYÜK MİLLET MECLİSİ HUKUKSUZLUĞUN VASITASI HALİNE GETİRİLMEK İSTENİYOR 278
XVIII. CHP’NİN HAKSIZ İKTİSAPLARININ İADESİ HAKKINDA KANUN SONRASINDA YAŞANAN KUVVETLER AYRILIĞINA VE HUKUK DEVLETİNE İLİŞKİN TARTIŞMALAR 283
XIX. KAPATILAN MİLLET PARTİSİ YERİNE KURULAN DİĞER BİR MUHALEFET PARTİSİ: CUMHURİYETÇİ MİLLET PARTİSİ (CMP) VE HUKUK DEVLETİNE YÖNELİK VAADLERİ 289
XX. SEÇİM KARARI ÖNCESİNDE SEÇİME İLİŞKİN KANUN DEĞİŞİKLİKLERİ 291
XXI. CHP’NİN III ÜNCÜ OLAĞANÜSTÜ KURULTAYI VE KUVVETLER AYRILIĞI YOLUNDA YÜRÜMEYE DEVAM EDİLMESİ 292
XXII. HABER ALMA – VERME HÜRRİYETİNİN SINIRLANMASI 293 XXIII. 2 MAYIS 1954 SEÇİMLERİ 295
XXIV. CELAL BAYAR’IN İKİNCİ KERE CUMHURBAŞKANI SEÇİLMESİ 298
XXV. KAMU GÖREVLİLERİ HAKKINDA GEREĞİNİN YAPILMASI; YARGI BAĞIMSIZLIĞI VE YERİNDELİK DENETİMİNE YÖNELİK TARTIŞMALAR 298
XXVI. KIRŞEHİR HAKKINDA GEREĞİNİN YAPILMASI 308
XXVII. MALATYA HAKKINDA GEREĞİNİN YAPILMASI 310
XXVIII. RADYODAN PROPAGANDA YASAĞININ İKTİDAR İÇİN KALDIRILMASI, MUHALEFET İÇİN DEVAM ETTİRİLMESİ 311
XXIX. YARGI ÜZERİNDEN DEVAM EDEN TARTIŞMALAR 313
XXX. BASINDA YER ALAN YOLSUZLUK HABERLERİNE YÖNELİK SORUŞTURMALARA KARŞI DP’DEN AYRILMALAR ve İSPAT HAKKI TARTIŞMALARI 317
A. Dönemin Sosyal ve Ekonomik Durumuna İlişkin Genel Manzara ve Millî Korunma Kanunu’nun Yeniden Uygulanması 317
B. İspat Hakkı Tartışmaları 321
XXXI. SIKIYÖNETİM ve GAZETE KAPATMALAR 325
XXXII. ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİ, İKTİDARIN SINIRLANDIRILMASI, ÜNİVERSİTE ÖZERKLİĞİ VE BASIN HÜRRİYETİ KONULARINDAKİ TARTIŞMALAR 329
XXXIII. REFORM VAATLERİ 334
XXXIV. HÜRRİYET PARTİSİ ve PARTİ PROGRAMINDA YER ALAN KONUMUZLA İLGİLİ HUSUSLAR 334
XXXV. BAKANLIK EMRİNE ALMA, EMEKLİYE SEVK İŞLEMLERİNİN DEVAM ETMESİ 337
XXXVI. TOPLANTILAR VE GÖSTERİ YÜRÜYÜŞLERİ HAKKINDA KANUN 340
XXXVII. 1957
SEÇİMLERİ ÖNCESİ OSMAN BÖLÜKBAŞI’NIN TUTUKLANMASI 344
XXXVIII. 1957 SEÇİMLERİ 346
XXXIX. İÇTÜZÜK DEĞİŞİKLİĞİYLE HABER ALMA HÜRRİYETİNİN SINIRLANDIRILMASI 349
XXXX. GERİLİMİN TIRMANMASI 351
XXXXI. TEDBİRLER TESPİT KOMİSYONU 354
XXXXII. GÖRÜLEN LÜZUM ÜZERİNE TEKAÜDLERİNE ( ) 357 XXXXIII. BÖLÜKBAŞI’NA MAHKÛMİYET 358
XXXXIV. BİRDEN FAZLA GÖREVE VE MAAŞA SERZENİŞ 358
XXXXV. BAZI OLAYLAR 358 A. Menderes’in Uçak Kazası 359 B. Uşak Olayları 361 C. Kayseri Olayları 363
XXXXVI. MENDERES: MEMLEKET KABİL–İ İDARE OLMAKTAN ÇIKMIŞTIR (TAHKİKAT ENCÜMENİ SÜRECİNİN BAŞLAMASI) 366
A. Tahkikat Encümeni ve Meclisin Yargı Yetkisini Kullanması Meselesi 367
B. Tahkikat Encümeninin İlk Faaliyetleri 374
C. Tahkikat Encümeni Yetkilerine İlişkin Kanun ve Kuvvetler Birliği – Kuvvetler Ayrılığı Tartışmaları 375
D. Tahkikat Encümenine İlişkin Kanun Sonrası Yaşanan Gelişmeler 380
E. Hükümetin Fikir Arayışı 382
V. BÖLÜM 1960 – 1970 ARASI DÖNEM
I. HARP OKULU ÖĞRENCİLERİNİN YÜRÜYÜŞÜ 385 II. 27 MAYIS 1960 İHTİLÂLİ 386
III. MÜDAHALEYE MEŞRUİYET ARAMA ÇABALARI VE MÜDAHALENİN MEŞRULUĞUNA DAİR BAZI YAKLAŞIMLAR 388
IV. 27
MAYIS SONRASI, 1961
ANAYASASI ÖNCESİ YARGI 397
V. 1950–1960
ARASI YAŞANAN İDARÎ/SİYASÎ TARTIŞMALARIN 1961
ANAYASASINA ETKİLERİ, ANKARA TASARISI VE ANAYASA MAHKEMESİ 398
VI. 1961 ANAYASASI’NDA EGEMENLİK; TEMEL HAKLAR VE HÜRRİYETLERİN GENEL ÇERÇEVESİ VE İDARÎ YARGI 401
A. 1961 Anayasası’nda Egemenlik 401
B. Temel Haklar ve Hürriyetlerle İlgili Genel Çerçeve 404
C. 1961 Anayasası’nda İdarî Yargı 405
VII. 1961
ANAYASASI DÖNEMİNDE GÜÇLÜ YARGININ SİYASÎ İKTİDARI RAHATSIZ ETMESİ VE YERİNDELİK DENETİMİ MESELESİ 407
A. 1971 Muhtırasından Önceki Dönem 407
B. 12 Mart 1971 Muhtırası 414
C. Muhtıra Sonrası Yargı Yetkisinin Sınırlandırılmasına Yönelik Düzenlemeler 416
D. İdarî Yargı Denetimine ve Yerindelik Denetimine İlişkin Tartışmalar 418
1. İdarî yargı denetimine ilişkin Anayasa değişiklikleri 418
2. Yerindelik denetimi tartışmalarının ortaya çıkışında yargının etkisinin örneklendirilmesi 419
3. Yerindelik denetiminin engellenmesine yönelik süreçte yaşanan tartışmalar 421
4. İdarî yargının sınırlanması bağlamında askerî işlerin ayrılmasına ve yargı ayrılığına ilişkin tartışmalar 439
5. 1971 Anayasa değişikliklerine ilişkin Danıştay’ın görüşleri 445
E. Cumhuriyet Savcılığı Müessesesiyle İlgili Tartışmalar 449
F. 1971 Anayasa Değişikliklerine İlişkin Bir Değerlendirme 450
G. Danıştay Kanunu’nda Yapılan Değişiklikler 451
VI. BÖLÜM 1980
SONRASI DÖNEM I. 12 EYLÜL 1980
İHTİLALİNE GİDEN SÜREÇ VE 12
EYLÜL ASKERÎ DARBESİ 453
II. 12 EYLÜL’E GİDEN SÜREÇ BAĞLAMINDA 1961 ANAYASASI’NA İLİŞKİN BAZI DEĞERLENDİRMELER 458
III. KENAN EVREN’İN 1961 ANAYASASI’NDAKİ HUKUK DEVLETİNE, KUVVETLER AYRILIĞINA VE YARGIYA BAKIŞI 460
IV. ANAYASASI’NIN HAZIRLANMASI SÜRECİNDE İDARÎ YARGIYA BAŞVURULAR VE SİSTEM TARTIŞMALARI 463
V. 1982 ANAYASASI’NDA KUVVETLER, DENGE VE DENETİM MESELESİ İLE YÜRÜTMENİN YARGIYA BAKIŞI 465
A. Genel Olarak 465
B. 1982 Anayasası Döneminde Yürütmenin Yargı Kararlarına Bakışı 467
C. Cumhurbaşkanının Halk Tarafından Seçilmeye Başlanması Sonrasında Yaşanan Tartışmalar 475
1. Kuvvetler ayrılığının ve yargı bağımsızlığının ortadan kalktığına dair görüşler 475
2. Kuvvetler ayrılığının ve yargı bağımsızlığının ortadan kalkmadığına dair görüşler 487
3. 1994 yılında yapılmış bir değerlendirme 496
VI. YERİNDELİK, YERİNDELİK DENETİMİ VE YERİNDELİK DENETİMİ YASAĞI KAVRAMLARININ MEVZUATA GİRMESİ 500
A. Genel Olarak 500
B. Yerindelik Denetimi Yasağının 2577 Sayılı İdarî Yargılama Usûlü Kanunu’na Girişi ve Bu Konuya İlişkin Tartışmalar 503
1. Tartışmalar 504
2. Buraya kadarki tartışmalar bağlamında yerindelik denetimine ilişkin kısa bir değerlendirme 508
3. Tartışmaların devamı 511
C. Yerindelik Denetimi Yasağının 1982 Anayasası’na Girişi 516
D. Diğer Kanunlardaki Yerindelik Denetimi Yasağına Yönelik Düzenlemeler 520
VII. BÖLÜM İDARENİN, İDAREDEN BAĞIMSIZ BİR MERCİ TARAFINDAN DENETLENMEKTEN KAÇINMASININ VE BU KAÇINMANIN MAKUL GÖRÜLMESİNİN SEBEPLERİ ÜZERİNE BAZI DEĞERLENDİRMELER
I. YERİNDELİK DENETİMİ YASAĞININ GETİRİLMESİNE İLİŞKİN BAZI DEĞERLENDİRMELER 525
II. ÜLKEMİZDE İDARECİLERİN YA DA İCRANIN BAŞINDAKİLERİN YARGI DENETİMİNDEN HOŞLANMAMALARININ ARKA PLANINDA YER ALAN DÜŞÜNCELER 526
A. Eski İdarî Kültürün Etkisi 528
1. Kut anlayışı bakımından konunun ele alınması 529
2. Zıllullahi fi’l–arz ve zıllullahi fi’l–âlem anlayışı 537
a. Genel açıklama 537
b. Ferr anlayışı 538
c. Ferr anlayışının iktidar tahkimatında faydalanmak üzere İslâm devletlerine transfer edilmesi 540
d. Zıllullahi fi’l–arz anlayışının bu coğrafyada yaygınlaş(tırıl)ması 548
e. Nizamiye medreselerinde benimsenen ekol 552
f. Zıllullahi fi’l arz anlayışının Osmanlı’ya etkisi 553
3. Kut anlayışının, ferr anlayışının ve zıllullahi fi’l arz anlayışının günümüz insan tipini şekillendirmesi üzerine bazı değerlendirmeler 558
a. Genel açıklamalar 558
b. Eş’arî ekolün etkisi 561
C. Ağaoğlu Ahmed Bey’in Fikirleri Üzerinden Kısa Bir Değerlendirme 585
D. İdareciye Bakışın Günümüzde Değişip Değişmediği Problemi Üzerine 595
III. DEĞERLENDİRMELER 601
A. Genel Açıklamalar 601
B. Kuvvetler Ayrılığına İlişkin Tahliller 601
C. Yargı Bağımsızlığına İlişkin Tahliller 608
D. Yerindelik Denetiminin Yasaklanması Suretiyle Kuvvetlerin Dengelenmesi 612
E. Bu Coğrafyada Kuvvetler Ayrılığını, İktidarın Sınırlanmasını, Yargı Bağımsızlığını ve Denetimini Özümsemek 615
1. Luther kültürü cihetinden bir bakış 615
2. Yargının siyasî faaliyet alanı olmaması 620
3. Bu coğrafyada sınırlı iktidarın, bağımsız yargının ve hukuk devletinin özümsen(eme)mesi meselesi; yerindelik denetiminin yasaklanmasının kabul görmesi üzerine bir tahlil 622
SONUÇ 649
KAYNAKÇA 655