Borçlar Hukuku Genel Hükümler (9786255827678)

OTUZUNCU BASKIYA ÖNSÖZ ................................................................................ vii
IX
KISALTMALAR .......................................................................................................lxiii
GENEL BİBLİYOGRAFYA ................................................................................... LXV
GENEL HÜKÜMLER
GİRİŞ
§ 1. BORÇLAR HUKUKUNUN TANIMI, KONUSU, SİSTEMİ VE
KAYNAKLARI ..................................................................................................... 1
I. BORÇLAR HUKUKUNUN TANIMI, KONUSU VE ÖNEMİ: 1
II. TÜRK BORÇLAR KANUNUNUN KABULÜ, SİSTEM VE TEKNİĞİ: 5
1. Türk Borçlar Kanununun kabulü: .......................................................... 5
2. Türk Borçlar Kanununun sistemi: ......................................................... 5
3. Türk Borçlar Kanununun tekniği:.......................................................... 8
III. TÜRK BORÇLAR HUKUKUNUN KAYNAKLARI: 8
1. Yazılı kaynaklar (Aslî kaynaklar): ........................................................ 9
2. Yazılı olmayan kaynaklar (Yardımcı kaynaklar): .................................. 9
§ 2. BORÇLAR HUKUKUNUN DİĞER HUKUK DALLARIYLA İLİŞKİSİ ....... 11
I. BORÇLAR HUKUKUNUN MEDENî HUKUK İLE İLİŞKİSİ: 11
1. Genel bilgi: ............................................................................................. 11
2. Türk Borçlar Kanununun genel hükümlerinin medenî hukuka uygulanması: ........................................................................................... 12
3. Medenî hukukun genel hükümlerinin borçlar hukukuna
uygulanması: ........................................................................................... 13
II. BORÇLAR HUKUKUNUN TİCARET HUKUKU İLE İLİŞKİSİ: 13
III. BORÇLAR HUKUKUNUN ANAYASA HUKUKU İLE İLİŞKİSİ: 14
§ 3. BORÇLAR HUKUKUNA HAKİM OLAN İLKELER ...................................... 16
I. İRADE ÖZERKLİĞİ İLKESİ: 16
1. Sözleşme özgürlüğü ilkesi: ...................................................................... 17
2. Eşitlik ilkesi: ........................................................................................... 17
3. Şekil özgürlüğü ilkesi:............................................................................. 18
II. NİSPÎLİK İLKESİ: 18
III. DÜRÜSTLÜK İLKESİ: 19
IV. KUSURLU SORUMLULUK İLKESİ: 19
V. ÜÇÜNCÜ KİŞİ ALEYHİNE BORÇ KURULAMAMASI İLKESİ: 20
VI. SÖZLEŞMELERDE KARŞILIKLILIK (İVAZLILIK) İLKESİ: 20
VII. BORÇLUNUN YERLEŞİM YERİNDE İFA İLKESİ: 20
BİRİNCİ BÖLÜM
BORÇLAR HUKUKUNUN TEMEL KAVRAMLARI
§ 4. BORÇ VE BORÇ İLİŞKİSİ KAVRAMLARI .................................................... 21
I. GENEL OLARAK: 21
II. BORÇ KAVRAMI (SCHULD, OBLIGATION): .....................................................21X
III
IV
BORÇ İLİŞKİSİ (SCHULDVERHÄLTNIS): 22
BORÇ İLE BORÇ İLİŞKİSİ ARASINDAKİ FARKLAR: 24
1. Doğum anı yönünden farklar: .................................................................. 24
2. Kapsam yönünden farklar:....................................................................... 24
3. Devir yönünden farklar: .......................................................................... 25
4. Sona erme yönünden farklar: ................................................................... 26
§ 5
BORÇ İLİŞKİSİNİN İÇERDİĞİ HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLER ................... 26
I. GENEL OLARAK: 26
II. BORÇ İLİŞKİSİNİN İÇERDİĞİ HAKLAR: 28
1. Borç ilişkisinin içerdiği aslî haklar: ......................................................... 28
2. Borç ilişkisinin içerdiği yan haklar: ......................................................... 28
3. Borç ilişkisinin içerdiği ikincil haklar (Talî haklar): ................................ 28
III. BORÇ İLİŞKİSİNİN İÇERDİĞİ YÜKÜMLÜLÜKLER: 29
1. Genel olarak: ........................................................................................... 29
a) Sözleşmeden doğan ilk yükümlülükler-ikincil yükümlülükler: ............ 30
b) Edim yükümlülükleri- yan yükümlülükler: .......................................... 31
aa) Aslî edim yükümlülüğü - Yan edim yükümlülüğü: .................... 31
1/a) Aslî edim yükümlülüğü (Hauptleistungspflicht): ............... 31
1/b) Yan edim yükümlülükleri (Nebenleistungspflichten): ....... 32
1/aa) Kavram: 32
1/bb) Yan edim yükümlülüklerinin doğuş kaynakları: 34
1/aaa) Kanundan doğan yan edim
yükümlülükleri: 34
1/bbb) Sözleşmeden doğan yan edim
yükümlülükleri: 36
1/ccc) Dürüstlük kuralından doğan yan edim
yükümlülükleri: 36
bb) Yan yükümlülükler (Nebenpflichten): ....................................... 36
c) Edim yükümlülükleri - Koruma yükümlülükleri
(Leistungspflichten-Schutzpflichten): ................................................. 39
2. Edim yükümlülüklerinden bağımsız borç ilişkileri
(Schuldverhaeltnisse ohne Leistungspflicht): ........................................... 42
3. Yükümlülük içermeyen davranış: Külfet (Obliegenheit). ......................... 44
§ 6
HAK KAVRAMI, HAKLARIN ÇEŞİTLERİ VE ÖZELLİKLE ALACAK
HAKKI ................................................................................................................ 46
I. HAK KAVRAMI: 46
II. HAKLARIN ÇEŞİTLERİ, ÖZELLİKLE YARARLANMA HAKLARI
DÜZENLEME HAKLARI: 47
III. YARARLANMA HAKLARININ ÇEŞİTLERİ: 48
1. Genel bilgi: ............................................................................................. 48
2. Alacak hakkı (Forderungsrecht): ............................................................. 48
a) Genel olarak: ...................................................................................... 48
b) Alacak hakkının hukuki niteliği: ......................................................... 49
aa) Alacak hakkı bir yararlanma hakkıdır: ....................................... 49
bb) Alacak hakkı bir malvarlığı hakkıdır: ........................................ 51
cc) Alacak hakkı nispî bir haktır:..................................................... 52
1/a) Genel olarak: .................................................................... 52
1/b) Alacak hakkının (borç ilişkisinin) nispî niteliğinden
doğan sonuçlar:................................................................. 53İçindekiler
XI
1/aa)
Alacak hakkı (borç ilişkisi) yalnız borçlu
tarafından ihlâl edilebilir: 54
1/bb)
Alacak hakkının (borç ilişkisinin) borçlu tarafından ihlâl edilmesinden üçüncü kişiler
hiçbir hak elde edemezler: 55
1/cc)
Alacak hakkı, maddî edimlerde alacaklıya, şey
üzerinde dolaylı bir yetki verir: 56
1/dd)
Alacak hakkının (borç ilişkisinin) nispîliği,
borçlunun iflâsı halinde de görülür: 56
dd) Alacak hakkının sayısı, içeriği belirli tip ve konularla
sınırlı değildir:........................................................................... 56
ee) Alacak hakkı geçici bir haktır: ................................................... 57
c) Bir hakkın nispî hak olarak kabulü bir hukuk politikası
sorunudur: .......................................................................................... 57
d) Kuvvetlendirilmiş kişisel haklar-Eşyaya bağlı borçlar: ........................ 57
e) Nispîlik ilkesinin istisnaları: ............................................................... 59
IV. DÜZENLEME HAKLARI (TALÎ HAKLAR, İKİNCİL HAKLAR): 61
1. Yenilik doğuran haklar (İnşaî haklar = Gestaltungsrechte):...................... 61
a) Kavram:.............................................................................................. 61
b) Çeşitleri: ............................................................................................. 62
aa) Doğuş nedenlerine göre: ............................................................ 62
bb) Kişiye veya başka bir hakka bağlı olup olmamalarına göre: ....... 63
cc) Üçüncü kişilerin hukuki alanını etkileyip etkilememesine
göre: .......................................................................................... 63
dd) İçeriklerine göre: ....................................................................... 63
1/a) Kurucu yenilik doğuran haklar: ......................................... 64
1/b) Değiştirici yenilik doğuran haklar: .................................... 64
1/c) Bozucu yenilik doğuran haklar: ........................................ 65
ee) Hakkın doğurduğu sonuçlara göre: ............................................ 66
1/a) Özel yenilik doğuran haklar: ............................................. 66
1/b) Yenilik doğuran dava hakları: ........................................... 66
c) Yenilik doğuran hakları kullanma şekli: .............................................. 66
d) Yenilik doğuran hakların özellikleri: ................................................... 68
aa) Yenilik doğuran haklar, bir defa kullanılmakla tükenen,
sona eren haklardır: ................................................................... 68
bb) Yenilik doğuran haklar, alacak hakkı olmadıkları,
dolayısıyla bir edimi kapsamadıkları için ilke olarak zamanaşımına bağlı olmayıp, hak düşürücü süreye
tâbidirler: .................................................................................. 68
cc) Yenilik doğuran haklardan, kullanıldıktan sonra dönmek (bunları geri almak) mümkün değildir: ...................................... 69
dd) Yenilik doğuran haklar koşula bağlanamaz: ............................... 69
ee) Yenilik doğuran haklar, dürüstlük kurallarına uygun olarak kullanılmalıdır: .......................................................................... 70
ff) Yenilik doğuran haklar devredilebilen haklardandır: .................. 70
e) Yenilik doğuran hakların sona ermesi: ................................................ 71
2. Yönetim veya temsil hakları (Yetki hakları-kudret yetkileri): .................. 71
3. Def’i hakları (karşı haklar): ..................................................................... 72
a) Kavram:.............................................................................................. 72
b) Def’i hakkının çeşitleri: ...................................................................... 74
aa) Kesin (sürekli) def’iler: ............................................................. 74XII
bb) Geciktirici def’iler: .................................................................... 74
cc) Bağımsız def’iler: ...................................................................... 74
dd) Bağımlı def’iler: ........................................................................ 75
ee) Tam def’iler: ............................................................................. 75
ff) Tam olmayan def’iler (kısmî def’iler): ....................................... 75
c) Kullanma şekli:................................................................................... 75
d) İtiraz: .................................................................................................. 76
aa)
bb)
Kavram: .................................................................................... 76
Def’i ve itiraz arasındaki farklar: ............................................... 76
1/a) Def’i bir haktır, itiraz ise bir olaydır: ................................ 76
1/b) İtiraz, hâkim tarafından re’sen (kendiliğinden) göz
önünde tutulur: ................................................................. 77
§ 7
ALACAK VE TALEP KAVRAMLARI ............................................................. 78
I. GENEL OLARAK: 78
II. KONULARI YÖNÜNDEN: 79
III. DOĞUŞ ANLARI YÖNÜNDEN: 82
IV. KAPSADIKLARI YETKİLER YÖNÜNDEN: 82
1. İcra yoluyla takip yetkisi: ........................................................................ 82
2. Tazminat isteme hakkı: ........................................................................... 82
3. Yenilik doğuran haklar: ........................................................................... 83
4. Def’i hakları:........................................................................................... 83
5. Tasarruf yetkisi: ...................................................................................... 84
6. Yan haklar:.............................................................................................. 84
§ 8
BORÇ VE SORUMLULUK ................................................................................ 85
I. GENEL OLARAK: 85
II. SORUMLULUK KAVRAMININ DİĞER ANLAMLARI: 85
III. SORUMLULUĞA HAKİM OLAN İLKELER: 86
1. Bireysel sorumluluk ilkesi: ...................................................................... 86
2. Aynî sorumluluk ilkesi: ........................................................................... 87
3. Tam sorumluluk ilkesi:............................................................................ 87
4. Kıymet itibariyle sorumluluk ilkesi: ........................................................ 87
IV. SORUMLULUK TÜRLERİ: 87
1. Şahıs ile sorumluluk: ............................................................................... 87
2. Malvarlığı ile sorumluluk: ....................................................................... 88
a) Sınırsız malvarlığı sorumluluğu (Tam sorumluluk): ............................ 88
b) Sınırlı malvarlığı sorumluluğu: ........................................................... 89
aa) Konu itibariyle sınırlı malvarlığı sorumluluğu: .......................... 89
bb) Miktar itibariyle sınırlı malvarlığı sorumluluğu: ........................ 89
§ 9
EKSİK (TABİÎ) BORÇLAR ............................................................................... 90
I. KAVRAM: 90
II. EKSİK BORÇLARIN ÖZELLİKLERİ: 91
III. EKSİK BORÇLARIN ÇEŞİTLERİ: 91
1. Doğuştan eksik borçlar: ........................................................................... 91
a) Kumar ve bahisten doğan borçlar: ....................................................... 91
b) Evlenme simsarlığından doğan ücret borçları: ..................................... 93
c) Ahlaki ödevlerden doğan borçlar: ....................................................... 94
d) Malikin, iyiniyetli zilyet karşısındaki borcu: ....................................... 94
e) Sözleşmeden doğan eksik borçlar: ...................................................... 95
2. Geçici eksik borçlar: ............................................................................... 95İçindekiler
XIII
3. Sonradan eksik borçlar: ........................................................................... 96
a) Zamanaşımına uğramış borçlar: .......................................................... 96
b) Konkordato dışında kalan borç: ................................................. 97
§ 10. BORCUN KONUSU: EDİM ............................................................................... 98
I. EDİM KAVRAMI (LEISTUNGSBEGRIFF): 98
II. EDİM FİİLİ-EDİM SONUCU: 98
III. BORCUN KONUSU DIŞINDAKİ EDİMLER: 100
IV. EDİM İLE KAZANDIRMA ARASINDAKİ İLİŞKİ: 100
V. EDİMİN UNSUR VE ŞARTLARI: 101
1. Edim, hukuken korunan bir menfaat olmalıdır: ...................................... 101
2. Edim imkânsız olmamalıdır:.................................................................. 102
3. Edim emredici hukuka aykırı olmamalıdır: ............................................ 102
4. Edim genel ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı olmamalıdır (TBK
m. 27/I): 102
5. Edim belirli veya belirlenebilir olmalıdır: .............................................. 102
VI. EDİMİN ÇEŞİTLERİ: 104
1. Konularına göre edim çeşitleri:.............................................................. 104
a) Yapma ve yapmama (kaçınma) edimleri: .......................................... 104
aa) Olumlu edim (verme ve yapma edimleri):................................ 104
bb) Olumsuz edim (yapmama ve katlanma edimleri): .................... 105
1/a) Yapmama edimi:............................................................. 105
1/b) Katlanma edimi: ............................................................. 107
b) Kişisel edim-maddî edim: ................................................................. 108
aa) Kişisel edim (işgörme edimi):.................................................. 108
bb) Maddî edim (eşyaya ilişkin edim): ........................................... 109
2. Sürelerine göre edim çeşitleri: ............................................................... 110
a) Sürekli edimler: ................................................................................ 110
b) Anî (bir defalık) edimler: .................................................................. 111
c) Dönemli edimler: .............................................................................. 111
3. Bölünmelerine göre edim çeşitleri: ........................................................ 112
a) Bölünebilen edimler:......................................................................... 112
b) Bölünemeyen edimler: ...................................................................... 112
4. Doğurdukları sonuçların türüne göre edim çeşitleri: .............................. 112
a) Fiilî edim: ......................................................................................... 113
b) Hukuki edim: .................................................................................... 113
c) Fiilî ve hukuki edimler:..................................................................... 113
5. Bir ferde veya bir topluluğa yapılan edimler: ......................................... 113
a) Ferde yapılan edim: .......................................................................... 113
b) Bir topluluğa yapılan edim: ............................................................... 114
VII. PARÇA VE TÜR BORÇLARI (STÜCKSCHULD-GATTUNGSSCHULD): 114
VIII. SEÇİMLİK BORÇ (WAHLSCHULD): 116
İKİNCİ BÖLÜM
BORÇ İLİŞKİSİNİN DOĞUMU
§ 11. BORÇ İLİŞKİLERİNİN KAYNAKLARI ........................................................ 117XIV
BİRİNCİ KISIM
HUKUKİ İŞLEMDEN DOĞAN BORÇ İLİŞKİLERİ
§ 12. HUKUKİ İŞLEM KAVRAMI........................................................................... 121
Tarif, Unsur ve Sonuçları: ................................................................................ 121
I. HUKUKİ İŞLEMİN TARİFİ: 121
II. HUKUKİ İŞLEMİN UNSURLARI: 122
1. Hukuki işlemin kurucu unsurları: .......................................................... 122
a) İrade açıklaması (Willensäusserung): ................................................ 122
b) İrade açıklamasına eklenmesi gereken diğer kurucu unsurlar: ........... 123
2. Hukuki işlemin geçerlilik unsurları (Gültigkeitsvoraussetzungen): ........ 125
3. Hukuki işlemin etkinlik unsurları (Wirksamkeitsvoraussetzungen): ....... 126
III. HUKUKİ İŞLEMİN SONUÇLARI: 127
IV. HUKUKİ İŞLEM KAVRAMI, SOYUT BİR KAVRAMDIR: 128
§ 13. İRADE AÇIKLAMASI: .................................................................................... 129
I. İRADE AÇIKLAMASININ TANIMI: 129
1. İrade açıklaması kavramı:...................................................................... 129
2. İrade açıklamasının türleri: .................................................................... 129
II. İRADE BEYANININ UNSURLARI: 130
1. İrade unsuru (Sübjektif unsur): .............................................................. 131
a) Fiil iradesi (Handlungswille):............................................................ 131
b) İşlem iradesi (Geschaeftswille): ........................................................ 131
c) Beyan iradesi (Bildirme iradesi = Erklärungswille): .......................... 132
2. Beyan unsuru (Objektif unsur): ............................................................. 135
III. İRADE BEYANININ ÇEŞİTLERİ: 135
1. Kullanılan araca göre beyan çeşitleri: .................................................... 135
a) Doğrudan doğruya irade beyanı: ....................................................... 135
b) Dolaylı irade beyanı:......................................................................... 136
2. Açık veya örtülü olmalarına göre beyan çeşitleri: .................................. 137
a) Açık irade beyanları:......................................................................... 137
b) Örtülü irade beyanları: ...................................................................... 137
3. Yazılı ve sözlü olmalarına göre beyan çeşitleri: ..................................... 142
4. Muhataba varması gerekip gerekmemesine göre beyan çeşitleri: ........... 143
a) İradenin beyan edilmesi ve irade beyanının varması (Abgabe und Zugang der Willenserklärung):.......................................................... 143
b) Varması gerekmeyen irade beyanları: ............................................... 144
c) Varması gerekli irade beyanları: ....................................................... 145
§ 14. İRADE BEYANLARININ YORUMU .............................................................. 150
I. YORUM KAVRAMI: 150
II. YORUM TEORİLERİ: 152
1. İrade teorisi (Willenstheorie): ................................................................ 152
2. Beyan teorisi (Erklärungstheorie): ......................................................... 153
3. Güven teorisi (Vertrauenstheorie):......................................................... 155
a) Genel bilgi: ....................................................................................... 155
b) Klâsik güven teorisi: ......................................................................... 156
c) Yeni güven teorisi:............................................................................ 157
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 157
bb) Yeni güven teorisinin esasları: ................................................. 157
§ 15. HUKUKİ İŞLEMLERİN DİĞER HUKUKİ FİİLLERDEN AYRILMASI .... 163İçindekiler
XV
I. HUKUKİ OLAYLAR: 163
II. HUKUKİ FİİLLER: 163
1. Hukuka aykırı fiiller: ............................................................................. 164
2. Hukuka uygun fiiller (Dar anlamda hukuki fiiller): ................................ 164
a) İrade açıklamaları: ............................................................................ 164
aa) Hukuki işlemler: ...................................................................... 165
bb) Hukuki işlem benzeri fiiller: .................................................... 165
cc) Maddî fiiller: ........................................................................... 166
b) Tasavvur (bilgi) açıklamaları (Vorstellungsäusserungen): ................. 167
c) Duygu açıklamaları:.......................................................................... 167
§ 16. HUKUKİ İŞLEMLERİN ÇEŞİTLERİ ............................................................. 169
I. HUKUKİ İŞLEM İLE DÜZENLENEN HUKUKİ İLİŞKİNiN İÇERİĞİNE
GÖRE: 169
II. HUKUKİ İŞLEME KATILANLARIN SAYISINA GÖRE: 170
1. Tek taraflı hukuki işlemler: ................................................................... 170
2. İki veya çok taraflı hukuki işlemler: ...................................................... 171
a) Genel olarak sözleşme ve karar: ........................................................ 171
b) Sözleşme ile karar arasındaki ilişkiler: .............................................. 172
III. İVAZLI İVAZSIZ OLMALARINA GÖRE HUKUKİ İŞLEMLER: 173
IV. HUKUKİ SONUÇLARINI MEYDANA GETİRDİKLERİ ANA GÖRE
HUKUKİ İŞLEMLER: 175
1. Ölüme bağlı tasarruflar:......................................................................... 175
2. Sağlararası hukuki işlemler: .................................................................. 176
V. MALVARLIĞINA YAPTIKLARI ETKİLERE GÖRE HUKUKİ İŞLEM ÇEŞİTLERİ: 176
1. Borçlandırıcı işlem: ............................................................................... 177
2. Tasarruf işlemi: ..................................................................................... 179
a) Kavram:............................................................................................ 179
b) Tasarruf işleminin türleri: ................................................................. 183
3. Borçlandırıcı işlem ile tasarruf işlemi arasındaki farklar: ....................... 184
a) Genel olarak: .................................................................................... 184
b) Tasarruf yetkisi: ................................................................................ 185
c) Öncelik ilkesi:................................................................................... 185
d) Belirlilik ilkesi ile açıklık ilkesi: ....................................................... 186
VI. SEBEBE BAĞLI OLUP OLMAMALARINA GÖRE HUKUKİ İŞLEM ÇEŞİTLERİ: 186
§ 17. KAZANDIRMA VE SEBEP KAVRAMLARI ................................................. 188
I. KAZANDIRMA: 188
1. Genel bilgi: ........................................................................................... 188
2. Kazandırma çeşitleri:............................................................................. 189
a) Tasarruf işlemi ile yapılan kazandırmalar:......................................... 189
b) Borçlandırıcı işlem ile yapılan kazandırmalar: .................................. 189
c) Maddî fiiller ile yapılan kazandırmalar: ............................................ 190
II. KAZANDIRMANIN (KAZANDIRICI İŞLEMİN) SEBEBİ: 190
1. İfa sebebi (causa solvendi): ................................................................... 191
2. Alacak sebebi (causa credendi):............................................................. 192
a) İade alacağına sahip olma amacı: ...................................................... 192
b) Rücu alacağına sahip olma amacı:..................................................... 192
c) Bir karşı edim alacağına sahip olma amacı: ....................................... 192XVI
3. Bağışlama sebebi (causa donandi): ........................................................ 193
4. Teminat sebebi: ..................................................................................... 193
5. Karma sebepler: .................................................................................... 193
III. KAZANDIRICI İŞLEMİN SEBEBE BAĞLILIĞI SORUNU: 193
IV. BORÇ SÖZLEŞMELERİNDE HUKUKİ SEBEP: ÖZELLİKLE SOYUT
BORÇ TANIMASI: 198
1. Kavram: ................................................................................................ 198
2. Soyut borç sözleşmelerinin çeşitleri: ..................................................... 201
3. Soyut borç tanımasının şartları: ............................................................. 201
a) Bir sözleşme bulunmalıdır: ............................................................... 201
b) Sözleşmenin geçerliliği herhangi bir şekle tâbi değildir: .................... 202
c) Sözleşmede borç tanımasının sebebi gösterilmemelidir: .................... 202
4. Soyut borç sözleşmelerinin hukuki niteliği ve sonuçları: ....................... 203
5. İspat sorunu:.......................................................................................... 207
§ 18. SÖZLEŞMEDEN DOĞAN BORÇLAR............................................................ 208
I. GENEL OLARAK SÖZLEŞME KAVRAMI: 208
1. Sözleşme, bir hukuki işlemdir: .............................................................. 209
a) Sözleşmenin kurucu unsurları (Tatbestand des Vertrages): ................ 209
b) Sözleşmenin hukuki sonuçları: .......................................................... 212
aa) Sözleşmenin kurucu sonucu:.................................................... 212
bb) Sözleşmenin bağlayıcı sonucu: ................................................ 212
2. Sözleşme, bir hukuki ilişkidir: ............................................................... 213
II. AKİT, SÖZLEŞME, BAĞIT VE MUKAVELE KAVRAMLARI: 213
III. SÖZLEŞME TÜRLERİ: 213
1. Hukuki sonuçlarına göre sözleşme türleri: ............................................. 214
a) Borç sözleşmeleri (borçlandırıcı sözleşmeler): .................................. 214
b) Tasarruf sözleşmeleri: ....................................................................... 214
c) Statü sözleşmeleri: ............................................................................ 214
2. Bağımsız olup olmamalarına göre sözleşme türleri: ............................... 214
3. Hukuk alanlarına göre sözleşme türleri: ................................................. 215
a) Kişiler hukukuna giren sözleşmeler: ................................................. 215
b) Aile hukukuna giren sözleşmeler: ..................................................... 215
c) Miras hukukuna giren sözleşmeler: ................................................... 215
d) Eşya hukukuna giren sözleşmeler: .................................................... 215
e) Borçlar hukukuna giren sözleşmeler: ................................................ 215
4. Borç sözleşmeleri (Borçlandırıcı sözleşmeler): ...................................... 216
a) Genel bilgi: ....................................................................................... 216
b) Borç sözleşmelerinin türleri: ............................................................. 217
aa) Kanunla düzenlenmiş olup olmamalarına göre:........................ 217
1/a) İsimli sözleşmeler (Nominatverträge): ............................ 217
1/b) İsimsiz sözleşmeler (Innominatverträge): ........................ 217
bb) Edim ilişkisine göre borç sözleşmelerinin türleri: .................... 220
1/a) Bir tarafa borç yükleyen sözleşmeler (einseitige
Verträge): ....................................................................... 220
1/b) İki tarafa borç yükleyen sözleşmeler: .............................. 221
1/aa) Tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmeler: 221
1/bb) Eksik iki tarafa borç yükleyen sözleşmeler: 222
1/cc) Çok taraflı sözleşmeler: 223
cc) Zaman yönünden sözleşme türleri: .......................................... 224İçindekiler
XVII
1/a) Anî sözleşmeler: ............................................................. 224
1/b) Dönemli sözleşmeler: ..................................................... 224
1/c) Sürekli sözleşmeler: ........................................................ 224
dd) Özel sözleşme türleri: .............................................................. 224
1/a) Çerçeve sözleşmeler: ...................................................... 224
1/b) Üçüncü kişi yararına sözleşmeler: ................................... 225
1/c) Katılmalı (iltihakî) sözleşmeler: ...................................... 225
1/d) Genel işlem koşullarını içeren sözleşmeler ...................... 226
1/aa) Genel işlem koşulları kavram: 226
1/bb) Genel işlem koşullarının fonksiyonları: 226
1/aaa) Genel işlem koşulları, bu tür
sözleşmelerde her şeyden önce
standardizasyon ve rasyonalizasyon
sağlar: 226
1/bbb) Genel işlem koşulları ayrıca zaman
yönünden sözleşmelerin çabuk
yapılmasını sağlar: 227
1/ccc) Genel işlem koşullarını gerekli kılan diğer
bir sebep de kanunlardaki düzenleme
eksiklik ve boşluklarıdır. 227
1/cc) Genel işlem koşulları karşısında klâsik sözleşme
görüşü: 227
1/dd) Genel işlem koşullarının hukukî niteliği: 229
1/ee) Genel işlem koşullarının unsurları: 230
1/aaa) Genel işlem koşulları, ileride çok sayıda
benzer sözleşmede kullanılmak amacıyla
hazırlanmalıdır. 230
1/bbb) Genel işlem koşulları, sözleşmenin yalnız
bir tarafınca önceden tek yanlı hazırlanıp
karşı tarafa sunulmalıdır. 231
1/ccc) Genel işlem koşulları soyut ve genel
nitelikte hazırlanan hükümler olmalıdır 231
1/ddd) Genel işlem koşulları, taraflar arasında
kurulan sözleşmenin kapsamı içinde yer
alan genel hükümler arasında
bulunmalıdır. 232
1/ff) Genel işlem koşullarının denetimi 232
1/aaa) Genel işlem koşullarının uygulama
(yürürlük) denetimi: 233
1/bbb) Yorum denetimi: 235
1/ccc) İçerik denetimi: 235
1/aaaa) İçerik denetimi kavramı: 235
1/aaaaa) Genel içerik denetimi: 239
1/bbbbb) Özel içerik denetimi: 239
1/cccc) İçerik denetiminin şartları: 240
1/aaaaa) Bir koşulun genel işlem koşulu olarak özel içerik denetimine tabi tutulması için her şeyden önce XVIII
sözleşme hükmü haline
gelmiş olması gerekir. 240
1/bbbbb) Bir koşulun, genel işlem
koşulu olarak özel içerik
denetimine tabi tutulması
için kanundaki yedek
(düzenleyici) bir hukuk
hükmünü değiştirmiş veya
onu tamamlamış olması
gerekir 240
1/ccccc) Bir koşulun, genel işlem
koşulu olarak özel içerik
denetimine tabi tutulması
için sözleşmenin karşı tarafı aleyhine konulmuş olması
gerekir. 241
1/ddddd) Nihayet sözleşme kapsamına
alınan genel işlem koşulunun
özel içerik denetimine tabi tutulması için dürüstlük
kuralına aykırı olması
gerekir. 242
1/aaaaaa) Genel olarak: 242
1/bbbbbb) Dürüstlük kuralına genel ve
özel aykırılık halleri: 243
a.1)
Dürüstlük kuralına genel aykırılık yönünden TBK m. 25’in yorum ve
tamamlanması: İçerik
denetiminde genel kural: 243
aa.1)
Her şeyden önce, düzenleyen veya kullananın değiştirdiği veya tamamladığı kanunî düzenlemenin temel fikriyle bağdaşmayan, ondan ayrılan genel işlem koşulları dürüstlük kuralına aykırı olarak karşı taraf aleyhine
konulmuş sayılır. 244
aa.2)
İkinci olarak, sözleşmenin niteliğine aykırı hak ve borç içeren genel işlem koşulları da dürüstlük kuralına aykırı ve karşı taraf aleyhine konulmuş sözleşme
hükümleri sayılır 244
aa.3)
Nihayet, sözleşmeye alınan açık ve anlaşılabilir olmayan veya birden çok anlama gelen genel işlem koşulları da, dürüstlük kuralına aykırı İçindekiler
XIX
olarak karşı taraf aleyhine
konulmuş hükümlerdir. 245
a.2) İçerik denetimine ilişkin özel
kural, özellikle örnek yasak
koşullar: 245
1/dddd) İçerik denetiminin hüküm ve
sonuçları: 247
1/eeee) Tüketici Sözleşmelerindeki
Haksız Şartlar Hakkında
Yönetmelik ekindeki haksız
şart örnekleri 250
1/e) Rızai sözleşmeler- Real sözleşmeler: .............................. 252
1/aa) Rızai sözleşmeler (Konsensualverträge): 252
1/bb) Real sözleşmeler (Realverträge): 252
1/f) Görüşmeli sözleşmeler:................................................... 252
1/g) İnançlı sözleşmeler: ........................................................ 253
ee) Elden sözleşmeler (elden işlemler = Handgeschaefte)
Borç sözleşmeleri: ................................................................... 253
ff) Şekle bağlı sözleşmeler - Şekle bağlı olmayan sözleşmeler:..... 254
1/a)
Şekle bağlı sözleşmeler:.................................................. 254
1/b) Şekle bağlı olmayan sözleşmeler: ................................... 254
gg) İvazlı sözleşmeler - İvazsız sözleşmeler: ................................. 254
hh) Kesin sözleşmeler - Tesadüfî (bahta bağlı) sözleşmeler: .......... 255
ii) Tüketici sözleşmeleri*:............................................................ 255 1
Tüketici sözleşmesinin tanımı: .............................................................. 255 2
Tüketici Sözleşmesinin Tarafları: .......................................................... 256
a) Mal veya hizmet piyasalarında ticari veya mesleki amaçlarla
hareket eden satıcı veya sağlayıcı...................................................... 256
b) Tüketici: ........................................................................................... 257 3
Tüketici Sözleşmesinin Konusu:............................................................ 261
a) Mal: .................................................................................................. 261
b) Hizmet:............................................................................................. 261
§ 19. SÖZLEŞMENİN KURULMASI
(SÖZLEŞMENİN MEYDANA GELMESİ)...................................................... 263
I. GENEL OLARAK: 263
II. SÖZLEŞMENİN TARAFLARI: 263
III. İRADE BEYANLARININ BİRBİRİNE UYGUNLUĞU: 265
1. Uygunluk (Uyuşma, Anlaşma, Konsens) kavramı: ................................. 265
2. Uygunluğun kapsamı:............................................................................ 270
a) Genel bilgi: ....................................................................................... 270
b) Sözleşmenin esaslı noktaları: ............................................................ 271
aa) Objektif esaslı noktalar:........................................................... 271
bb) Sübjektif esaslı noktalar: ......................................................... 272
c) Sözleşmenin yan (ikinci derecedeki - tâlî) noktaları: ......................... 274
3. Uyuşmazlık (Anlaşmazlık, Dissens): ..................................................... 276
a) Kavram:............................................................................................ 276
b) Uyuşmazlık türleri: ........................................................................... 276
aa) Açık uyuşmazlık (offener Dissens); ......................................... 277
bb) Gizli uyuşmazlık (versteckter Dissens); ................................... 278XX
IV. İRADE AÇIKLAMALARININ KARŞILIKLI OLMASI: 281
1. Kavram: ................................................................................................ 281
a) Öneri (Antrag= Offerte): ................................................................... 281
aa) Tanımı ve hukuki niteliği: ....................................................... 281
bb) Önerinin özellikleri: ................................................................ 282
1/a) Öneri, karşı tarafa varmalıdır: ......................................... 282
l/b) Öneri, sözleşmenin objektif ve sübjektif yönden
esaslı bütün noktalarını kapsamalıdır .............................. 282
1/c) Öneri, hukuki sebebi içermelidir: .................................... 283
1/d) Öneren önerisinde ciddi ve önerisiyle bağlanmak
niyetinde olmalıdır:......................................................... 283
cc) Önerinin şekli:......................................................................... 284
dd) Öneri ve öneriye çağırma: ............................................... 284
ee) Önerinin hüküm ve sonuçları: ......................................... 288
1/a) Öneri sahibinin önerisiyle bağlı olması: .......................... 288
1/b) Bağlılık süresi:................................................................ 288
1/aa) Süreli öneri: 289
1/bb) Süresiz öneri: 290
1/aaa) Hazır olanlar arasındaki süresiz öneri: 290
1/bbb) Hazır olmayanlar arasındaki süresiz öneri: 291
ff) Önerinin reddi: ........................................................................ 292
b) Kabul:............................................................................................... 293
aa) Kavram: .................................................................................. 293
bb) Açık ve örtülü kabul beyanı: .................................................... 294
cc) Kabulün tâbi olduğu şekil: ....................................................... 297
dd) Kabulün hüküm ve sonuçları: .................................................. 297
c) Öneri ve kabulün geri alınması: ........................................................ 297
d) Önerenin veya kabul edenin (muhatabın) ölmesi, ehliyetini
kaybetmesi:....................................................................................... 299
V. SÖZLEŞMENİN KURULDUĞU AN: 300
1. Sözleşmenin kurulduğu anı açıklayan teoriler: ....................................... 300
a) Açıklama teorisi: .............................................................................. 300
b) Gönderme teorisi: ............................................................................. 300
c) Varma teorisi: ................................................................................... 300
d) Öğrenme teorisi: ............................................................................... 300
2. Türk Borçlar Kanununun kabul ettiği teori: ........................................... 300
a) Hazırlar arasında:.............................................................................. 301
b) Hazır olmayanlar arasında: ............................................................... 301
VI. SÖZLEŞMENİN HÜKÜM VE SONUÇLARINI DOĞURDUĞU AN: 301
1. Hazırlar arasında: .................................................................................. 301
2. Hazır olmayanlar arasında: .................................................................... 301
§ 20. SÖZLEŞMELERDE ŞEKİL ............................................................................. 303
I. TANIM VE AMAÇ: 303
1. Tanımı: ................................................................................................. 303
2. Amaç: ................................................................................................... 303
II. ŞEKLİN FAYDA VE SAKINCALARI: 304
1. Şeklin faydaları: .................................................................................... 304
a) Şekil, sözleşmeye kesinlik sağlar: ..................................................... 304
b) Şekil, sözleşmeye açıklık sağlar: ....................................................... 304İçindekiler
XXI
c) Şekil koşulu, ispat güvenlik ve kolaylığı sağlar: ................................ 304
d) Şekil, tarafları düşünmeye sevkeder: ................................................. 305
e) Şekil, açıklık ve güven sağlar:........................................................... 305
f) Şekil, sözleşmelerin yorumunu kolaylaştırır: ...................................... 306
2. Sakıncaları: ........................................................................................... 306
III. BORÇLAR HUKUKUNUN KABUL ETTİĞİ SİSTEM: 306
IV. ŞEKLİN TÜRLERİ: 308
1. Amaçlarına göre şeklin türleri: .............................................................. 308
a) Geçerlilik koşulu olarak şekil:........................................................... 308
aa) Kanunî şekil: ........................................................................... 308
bb) İradî şekil: ............................................................................... 309
cc) Şekil mecburiyetinin kapsamı: ................................................. 310
b) İspat koşulu olarak şekil: .................................................................. 311
2. Yapılış tarzına göre şeklin türleri:.......................................................... 312
a) Yazılı şekil: ...................................................................................... 313
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 313
bb) Adi yazılı şekil: ....................................................................... 313
aaa) M e t i n: ......................................................................... 313
bbb) İ m z a: ........................................................................... 314
1/a) Genel kural: 314
1/b) Temsilci veya vekilin imzası: 317
1/c) Boşa (beyaza) imza: 317
1/d) Kuralın (el yazısıyla imza kuralının) istisnaları: 319
1/aa) Bir araçla (mekanik) imza atmak: 319
1/bb) İmza atamayanların el işareti kullanması: 320
1/cc) Görme engellilerin imzası: 321
1/e) Güvenli elektronik imza: 322
1/f) İmzanın yeri: 323
b) Nitelikli yazılı şekil: ......................................................................... 324
c) Resmî şekil: ...................................................................................... 324
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 324
l/a) Noter: ............................................................................. 325
1/aa) Düzenleme yoluyla (re’sen düzenlenen) senet: 326
1/bb) Onaylama yoluyla senet: 327
1/b) Tapu sicil müdürü: .......................................................... 327
1/c) Diğer resmî makamlar: ................................................... 327
d) Resmî sicillere tescil: ........................................................................ 327
e) İlân: .................................................................................................. 328
f) Sözlü şekil: ....................................................................................... 328
V. RESMİ SİCİL VE SENETLERİN HÜKÜM VE SONUÇLARI: 329
VI. KANUNÎ ŞEKLE BAĞLI SÖZLEŞMELERİN DEĞİŞTİRİLMESİ: 329
VII. KANUNÎ ŞEKLE BAĞLI SÖZLEŞMELERİN ORTADAN
KALDIRILMASI: 331
VIII. ŞEKLE UYMAMANIN SONUÇLARI: 331
1. Butlan görüşü: ....................................................................................... 332
2. Kendine özgü geçersizlik görüşü: .......................................................... 334
3. Yokluk görüşü:...................................................................................... 337
4. Eksik borç görüşü:................................................................................. 337
5. Fiilî sözleşme görüşü:............................................................................ 338XXII
IX. ŞEKİL NOKSANLIĞIYLA SAKAT SÖZLEŞMENİN BAŞKA BİR
HUKUKİ İŞLEME DÖNÜŞMESİ: 338
§ 21. SÖZLEŞMENİN İÇERİĞİ: .............................................................................. 341
I. SÖZLEŞME ÖZGÜRLÜĞÜ VE SINIRLARI: 341
1. İrade özerkliği: ...................................................................................... 341
2. Sözleşme özgürlüğü: ............................................................................. 344
3. Sözleşme özgürlüğünün çeşitli anlamları: .............................................. 345
a) Sözleşme yapma özgürlüğü:.............................................................. 345
b) İstisna; Sözleşme yapma mecburiyeti: ............................................... 346
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 346
bb) Kanundan doğan sözleşme yapma mecburiyeti: ....................... 347
1/a) Özel hukuk kökenli kanunlardan doğan sözleşme
yapma mecburiyeti: ........................................................ 347
l/b) Kamu hukuku kökenli kanunlardan doğan sözleşme
yapma mecburiyeti: ........................................................ 349
1/aa)
Kamu hizmetlerini ve bazı hayatî maddeleri sağlamak için öngörülen sözleşme yapma
mecburiyeti: 349
1/bb)
Güdümlü ekonominin getirdiği sözleşme yapma
mecburiyeti: 351
1/cc)
Fiilî tekel nedeniyle sözleşme yapma mecburiyeti
veya tazminat ödeme borcu: 351
cc) Hukuki işlemden doğan sözleşme yapma mecburiyeti: Sözleşme Yapma Vaadi (Önsözleşme): ................................... 353
1/a) Tanımı: ........................................................................... 353
1/b) Önsözleşmenin şartları:................................................... 356
1/aa) Önsözleşme, borçlandırıcı bir işleme, bir borç
sözleşmesine ilişkin olmalıdır: 356
1/bb) Asıl sözleşmenin konusu yeter derecede belirli
veya belirlenebilir olmalıdır: 357
1/cc) Önsözleşme, asıl sözleşmenin bağlı tutulduğu
şekle uygun olarak yapılmalıdır: 357
1/dd) Önsözleşme, alacaklıya, borçludan borcunu yerine
getirmesini isteme yetkisini vermelidir: 358
1/ee) Önsözleşmenin konusu imkânsız, hukuka veya
ahlaka aykırı olmamalıdır: 360
1/c) Önsözleşmenin (Sözleşme yapma vaadinin) hüküm
ve sonuçları: ................................................................... 360
1/aa) Önsözleşme, taraflara asıl sözleşmeyi yapma
borcu yükler: 360
1/bb) Önsözleşme alacaklısı, aynen ifa yerine tazminat
davası da açabilir: 361
c) Sözleşmenin diğer tarafını seçme özgürlüğü: .................................... 361
d) Sözleşmeyi ortadan kaldırma veya değiştirme özgürlüğü: ................. 362
e) Şekil özgürlüğü:................................................................................ 362
f) Sözleşmenin içeriğini düzenleme özgürlüğü (Gestaltungsfreiheit, Inhaltsfreiheit): ................................................................................. 362
aa) Genel ilke:............................................................................... 362
bb) Düzenleme özgürlüğünün sınırları: .......................................... 363
1/a) Sözleşmenin içeriğinin hukuka (kanunun emredici
hükümlerine) aykırı olması: ............................................ 364İçindekiler
XXIII
1/aa) Genel bilgi: 364
1/bb) Hukuka aykırılığın tespiti (Emredici hukuk
kuralına aykırılık): 365
1/cc) Sözleşmelerde görülen hukuka aykırılık halleri: 366
1/aaa) Hukuk düzeni, bizzat sözleşmenin
yapılmasını yasaklamıştır: 366
1/bbb) Hukuk düzeni, sözleşmede üstlenilen
edimi yasaklamıştır: 367
1/ccc) Hukuk düzeni, taraflar arasında yapılmış
olan sözleşmenin amacını yasaklamıştır: 367
1/ddd) Kanuna karşı hile: 368
1/b) Sözleşmenin içeriğinin ahlaka aykırı olması: .................. 369
1/aa) Genel olarak: 369
1/bb) Ahlaka aykırılık halleri: 370
1/aaa) Bizzat sözleşmenin yapılması ahlaka
aykırıdır: 370
1/bbb) Sözleşmenin içerdiği edim ahlaka
aykırıdır: 371
1/ccc) Sözleşmenin amacı ahlaka aykırıdır: 372
1/c) Sözleşmenin içeriğinin kamu düzenine aykırı olması: ..... 373
1/d) Sözleşmenin içeriğinin kişilik hakkına aykırı olması: ...... 374
1/e) Sözleşmenin içeriğinin imkânsız olması:......................... 376
1/aa) Genel bilgi: 376
1/bb) İmkânsızlığın unsurları: 377
1/aaa) Edim, başlangıçtan itibaren imkânsız
olmalıdır: 377
1/bbb) Edim, objektif (mutlak) anlamda
imkânsız olmalıdır: 378
1/ccc) Edim, sürekli olarak imkânsız olmalıdır: 380
II. SÖZLEŞME ÖZGÜRLÜĞÜNE AYKIRILIĞIN YAPTIRIMI: HÜKÜMSÜZLÜK (GEÇERSİZLİK): 380
1. Yokluk ve hükümsüzlük kavramları: ..................................................... 380
a) Genel olarak: .................................................................................... 380
b) Yokluk (Sözleşmenin kurulmaması; meydana gelmemesi): ............... 381
c) Hükümsüzlük (Geçersizlik)- Unwirksamkeit (Ungültigkeit);............. 381
aa) Eksiklik (Eksik sözleşmeler = Unvollkommenheit, hhhhjjfrUnvollkommene Verträge): ......................................... 383
bb) Kesin hükümsüzlük ve sonuçları: ............................................ 383
1/a) Genel olarak kesin hükümsüzlük:................................... 383
1/b) Kısmî hükümsüzlük (kısmi butlan=Teilnichtigkeit): ....... 387
1/aa) Genel bilgi: 387
1/bb) Kısmî hükümsüzlüğün şartları: 388
1/aaa) Objektif şart: 388
1/bbb) Sübjektif şart: 392
1/cc) Kısmî hükümsüzlüğün hüküm ve sonuçları: 394
cc) İptal edilebilirlik = Anfechtung, Anfechtbarkeit: ..................... 394
§ 22. İRADE İLE BEYAN ARASINDA İSTENEREK MEYDANA GETİRİLEN
UYGUNSUZLUK .............................................................................................. 397
I. GENEL BİLGİ: .......................................................................................................397XXIV
II. LATİFE BEYANI (SCHERZERKLAERUNG): 398
III. ZİHNÎ KAYIT (MENTALRESERVATION, GEHEIMER VORBEHALT): 399
IV. MUVAZAA (SCHEINGESCHÄFT, SIMULATION): 401
1. Tanım: .................................................................................................. 401
2. Muvazaanın unsurları: ........................................................................... 402
a) Görünürdeki (muvazaalı)işlem (Scheingeschäft, simuliertes
Geschäft): ......................................................................................... 402
b) Muvazaa anlaşması (Simulationsabrede): .......................................... 402
c) Gizli işlem (Verdecktes, dissimuliertes Geschäft): ............................ 404
d) Aldatma kasdı (Täuschungsabsicht): ................................................. 404
3. Muvazaanın çeşitleri: ............................................................................ 404
a) Mutlak (basit) muvazaa:.................................................................... 404
b) Nispî (nitelikli) muvazaa:.................................................................. 405
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 405
bb) Nispî muvazaanın çeşitleri:...................................................... 406
1/a) Sözleşmenin niteliğini değiştiren muvazaa: ..................... 406
1/b) Sözleşmenin konusunda veya şartlarında yapılan
muvazaa: ........................................................................ 406
1/c) Tarafların kimliğinde muvazaa; ...................................... 407
4. Muvazaanın taraflar arasındaki hüküm ve sonuçları: ............................. 408
a) Görünürdeki (muvazaalı) işlemin yokluğu: ....................................... 408
aa) Kural: ...................................................................................... 408
bb) İstisnalar: ................................................................................ 410
1/a) Alacak hakkını iyiniyetle yazılı borç tanımasına
dayanarak kazanan kimse korunur: ................................. 410
1/aa)
Alacak, hukuken geçerli bir şekilde kazanılmış
olmalıdır: 411
1/bb)
Alacak, yazılı bir borç tanımasına güvenilerek
kazanılmış olmalıdır: 412
1/cc)
Alacak, iyiniyetle kazanılmış olmalıdır: 412
1/b) Tapu sicilindeki kayda iyiniyetle güvenerek aynî hak
kazanan kimse korunur: ................................................. 413
1/c) Dürüstlük kuralı:............................................................. 413
b) Gizli işlemin hüküm ve sonuçları: ..................................................... 413
5. Muvazaanın ispatı: ................................................................................ 416
a) Üçüncü kişiler yönünden: ................................................................. 416
b) Taraflar yönünden:............................................................................ 417
6. Tek taraflı hukuki işlemlerde muvazaa: ................................................. 417
7. Muvazaanın mümkün olmadığı işlemler: ............................................... 418
8. Muvazaanın benzer bazı işlemlerden farkı: ............................................ 418
a) İnançlı işlemden farkı: ...................................................................... 418
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 418
bb) Unsurları: ................................................................................ 419
1/a) İnanç anlaşması: ............................................................. 419
1/b) Devir işlemi: ................................................................... 421
cc) İnançlı işlemin hüküm ve sonuçları: ........................................ 421
b) Namı müsteardan farkı:..................................................................... 423
c) Kanuna karşı hile: ............................................................................. 426
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 426
bb) Kanuna karşı hilenin unsurları: ................................................ 427İçindekiler
XXV
1/a) Bir işlemin yapılması emredici bir hukuk kuralıyla
yasaklanmalıdır: ............................................................. 427
1/b) Kanunun izin verdiği başka bir işlem yapılmalıdır: ......... 427
1/c) Tarafların yaptıkları işlem, yasaklanan işlemin
doğuracağı sonucu meydana getirmeye elverişli
olmalıdır: ........................................................................ 427
cc) Kanuna karşı hilenin sonuçları: ............................................... 427
dd) Kanuna karşı hilenin muvazaadan farkı: .................................. 428
§ 23. İRADE BOZUKLUĞU (WILLENSMÄNGEL) ............................................... 429
I. GENEL BİLGİ: 429
II. İRADE BOZUKLUĞUNUN ÇEŞİTLERİ (OLUŞUM BOZUKLUĞU
BEYAN BOZUKLUĞU): 431
III. İRADEYİ BOZAN SEBEPLER: 432
1. Yanılma (Irrtum): .................................................................................. 432
a) Kavram ve tanım: ............................................................................. 432
b) Yanılmanın çeşitleri: ......................................................................... 433
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 433
bb) Saik yanılması - beyan yanılması:............................................ 433
1/a) Saik yanılması: ............................................................... 433
1/aa) Genel bilgi: 433
1/bb) Saik yanılmasının sonuçları: 435
1/b) Beyan (AÇIKLAMA) yanılması: .................................... 435
1/aa) Beyan fiilinde yanılma: 436
1/bb) Beyan içeriğinde yanılma: 437
cc) Esaslı yanılma - Esaslı olmayan yanılma: ................................ 437
1/a) Sözleşmenin niteliğinde yanılma:.........................43813333//
1/b) Sözleşmenin konusunda yanılma: ................................... 439
1/c) Karşı tarafın kimliğinde yanılma (TBK. m. 31/I, bent
3):................................................................................... 440
1/d) Karşı tarafın niteliklerinde yanılma (TBK. m. 31/I,
bent 4): ........................................................................... 440
1/e) Edim veya karşı edimin miktarında yanılma: .................. 440
1/f) Temel yanılması (Nitelikli saik yanılması):
Grundlagenirrtum): ......................................................... 441
1/aa) Genel olarak: 441
1/bb) Temel yanılmasının hukuki niteliği: 442
1/cc) Temel yanılmasının unsurları: 443
1/aaa) Saik yanılması: 443
1/bbb) Sübjektif unsur: 443
1/ccc) Objektif unsur: 444
1/ddd) Bilinebilirlik unsuru: 445
1/dd) Uygulama halleri: 445
dd) Aracının yanılması (Yanlış iletme): ......................................... 448
c) Yanılmanın dürüstlük kuralına aykırı olarak ileri sürülememesi: ....... 449
d) Yanılma sebebiyle sözleşmenin iptali halinde yanılanın tazminat ödeme borcu: .................................................................................... 450
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 450
bb) Karşı tarafa ödenecek tazminatın şartları: ................................ 450
1/a) Yanılan, yanılmasında kusurlu olmalıdır: ........................ 450XXVI
l/b) Karşı taraf, yanılanın yanıldığını bilmemeli veya
bilecek durumda olmamalıdır:......................................... 451
1/c) Ödenecek zarar, kural olarak menfî zarardır: ................... 451
2. Aldatma: ............................................................................................... 453
a) Genel olarak: .................................................................................... 453
b) Aldatmanın unsurları: ....................................................................... 454
aa) Aldatma fiili: ........................................................................... 454
bb) Aldatma kastı: ......................................................................... 455
cc) Sebep sonuç (illiyet) bağı: ....................................................... 456
c) Üçüncü kişinin aldatması: ................................................................. 457
d) Zararın tazmini: ................................................................................ 457
e) Aldatmayı ispat:................................................................................ 458
3. Korkutma: ............................................................................................. 459
a) Kavram:............................................................................................ 459
b) Korkutmanın unsurları: ..................................................................... 460
aa) Sözleşmeyi yapan kimseye veya yakınlarına yönelmiş bir
tehlike söz konusu olmalıdır: ................................................... 460
bb) Ağır ve yakın bir zarar tehlikesi doğmuş olmalıdır: ................. 461
cc) Korkutma hukuka aykırı olmalıdır: .......................................... 462
dd) Korkutma ile sözleşmenin kurulması arasında illiyet bağı bulunmalıdır: ........................................................................... 463
c) Üçüncü kişinin korkutmasında tazminat: ........................................... 463
IV. SÖZLEŞMENİN KURULMASI İLE İRADE BOZUKLUĞU, ÖZELLİKLE YANILMA ARASINDAKİ İLİŞKİ: 464
V. İRADE BOZUKLUĞUNUN SONUÇLARI: 466
1. İptal hakkı: ............................................................................................ 466
2. İptal hakkının kullanılması: ................................................................... 469
3. İptalin sonuçları: ................................................................................... 471
4. İptal hakkından feragat (Sözleşmeyi onama): ........................................ 473
§ 24. AŞIRI YARARLANMA (GABİN):................................................................... 475
I. GENEL BİLGİ: 475
II. AŞIRI YARARLANMANIN UNSURLARI: 477
1. Objektif unsur: ...................................................................................... 477
2. Sübjektif unsur: ..................................................................................... 479
a) Zarar gören tarafın özel (zayıf) durumu: ........................................... 479
aa) Zor durumda kalma hali: ......................................................... 479
bb) Düşüncesizlik (Hafiflik) hali: .................................................. 480
cc) Deneyimsizlik hali: ................................................................. 480
b) Yararlanma (Sömürme) kastı: .................................................. 481
III. AŞIRI YARARLANMANIN SONUÇLARI: 482
1. Zarar görenin sözleşmenin iptalini isteme hakkı: ................................... 482
2. Zarar görenin edimler arasındaki açık oransızlığın giderilmesini isteme hakkı (Kısmî iptal hakkı): ........................................................... 482
3. Edimlerin geri verilmesi: ....................................................................... 483
4. İsteme süresi: ........................................................................................ 483
5. Tazminat: .............................................................................................. 484
§ 25. SÖZLEŞMELERDE TEMSİL .......................................................................... 485
I. TEMSİL KAVRAMI: 485
1. Genel bilgi: ........................................................................................... 485İçindekiler
XXVII
2. Temsili açıklayan teoriler ...................................................................... 487
a) İşlem sahibi teorisi:........................................................................... 487
b) Birlikte işlem teorisi: ........................................................................ 488
c) Temsil teorisi: ................................................................................... 488
II. TEMSİLİN ÇEŞİTLERİ: 488
1. Doğrudan doğruya temsil-dolaylı temsil: ............................................... 488
a) Doğrudan doğruya temsil: ................................................................. 488
b) Dolaylı temsil: .................................................................................. 491
2. Aktif temsil-pasif temsil: ....................................................................... 492
3. İradî temsil – Kanunî temsil: ................................................................. 492
a) İradî temsil: ...................................................................................... 492
b) Kanunî temsil: .................................................................................. 492
III. İRADÎ TEMSİLİN ŞARTLARI: 493
1. Başkası adına hareket: ........................................................................... 493
2. Temsil yetkisi:....................................................................................... 496
a) Genel bilgi: ....................................................................................... 496
b) İç temsil-dış temsil yetkisi: ............................................................... 497
aa) İç temsil yetkisi: ...................................................................... 497
bb) Dış temsil yetkisi:.................................................................... 498
c) Temsil yetkisinin bağlı olduğu şekil: ................................................. 500
d) Temsilcinin ehliyeti: ......................................................................... 500
e) Temsil yetkisinin bağımsızlığı (soyutluğu):....................................... 502
IV. TEMSİL YETKİSİNİN KAPSAMI: 504
1. Genel bilgi: ........................................................................................... 504
2. Temsil yetkisi ve talimat: ...................................................................... 508
V. TEMSİL İLİŞKİSİNDE BAZI ÖZEL DURUMLAR: 509
1. Temsilcinin kendi kendisiyle sözleşme yapması: ................................... 509
2. Çift temsil ilişkisi: ................................................................................. 510
VI. TEMSİL YETKİSİNİN SONA ERMESİ: 511
1. Genel olarak: ......................................................................................... 511
a) Temsil yetkisinin geri alınması (Temsilcinin azli) ............................. 511
b) Ayrılma (İstifa): ................................................................................ 513
c) Ölüm, gaiplik kararı, fiil ehliyetinin kaybı: ....................................... 513
d) İflâs: ................................................................................................. 514
e) Tüzel kişiliğin sona ermesi: .............................................................. 514
f) Verilen yetki süresinin veya işin bitmesi: .......................................... 514
2. Sona ermenin hüküm ve sonuçları: ........................................................ 515
VII. YETKİSİZ TEMSİL: 517
1. Genel bilgi: ........................................................................................... 517
2. Yetkisiz temsilin sonuçları: ................................................................... 518
a) Temsil olunanla üçüncü kişi arasındaki hukukî durum: ..................... 519
aa) Genel olarak temsil olunanın durumu: ..................................... 519
bb) Temsil olunanın sözleşmeyi onaması: ...................................... 519
cc) Üçüncü kişinin durumu: .......................................................... 521
dd) İstisnai haller:.......................................................................... 522
b) Temsilci ile üçüncü kişi arasındaki durum: ....................................... 522
c) Temsilci ile temsil olunan arasındaki durum: .................................... 524
§ 26. TEK TARAFLI HUKUKÎ İŞLEMLERDEN DOĞAN BORÇLAR: İLAN
YOLUYLA ÖDÜL SÖZÜ VERME .................................................................. 525XXVIII
I. GENEL BİLGİ: 525
II. İLAN YOLUYLA ÖDÜL SÖZÜ VERMENİN ÇEŞİTLERİ: 525
1. Açık ödül sözü verme:........................................................................... 526
2. Ödüllü yarışma:..................................................................................... 526
III. İLAN YOLUYLA ÖDÜL SÖZÜ VERMENİN HUKUKÎ NİTELİĞİ: 526
IV. İLAN YOLUYLA ÖDÜL SÖZÜ VERMENİN ŞARTLARI: 528
1. İlân (duyuru) yapılmış olmalıdır: ........................................................... 528
2. Bir edim gösterilmiş olmalıdır: .............................................................. 529
3. Ödül sözü verenin sonucun elde edilmesinde bir menfaati
bulunmalıdır:......................................................................................... 529
4. Bir ödül gösterilmelidir: ........................................................................ 529
V. İLAN YOLUYLA ÖDÜL SÖZÜ VERMENİN HÜKÜM VE SONUÇLARI: 530
1. Sonucun gerçekleştirilmesinin hüküm ve sonuçları:............................... 530
2. Söz verenin sözünden cayması: ............................................................. 530
§ 27. SÖZLEŞMENİN YORUMLANMASI, TAMAMLANMASI VE
UYARLANMASI............................................................................................... 532
I. SÖZLEŞMENİN YORUMLANMASI: 532
1. Tanım: .................................................................................................. 532
2. Sözleşmenin yorumlanmasının (yorum uyuşmazlığının) şartları: ........... 533
a) Sözleşme kurulmuş olmalıdır: ........................................................... 533
b) Taraflar, sözleşmenin içeriğini farklı şekilde anlamalıdır: ................. 534
c) Hâkim, tarafların biribirine uygun gerçek veya farazî iradelerini araştırıp bulmalıdır: .......................................................................... 535
3. Sözleşmenin yorumlanmasının sonuçları: .............................................. 536
4. Yorum araçları: ..................................................................................... 536
a) Aslî yorum araçları: .......................................................................... 537
b) Tamamlayıcı yorum araçları: ............................................................ 537
5. Yorum kuralları:.................................................................................... 538
a) Genel yorum kuralları: ...................................................................... 538
aa) Geçmişe dönük (ex tunc) yorum kuralı: ................................... 538
bb) Dürüstlüğe dayalı yorum kuralı: .............................................. 539
aaa) Objektif yorum ilkesi: ..................................................... 539
bbb) Güven ilkesi: .................................................................. 539
cc) Tümsel yorum kuralı: .............................................................. 539
dd) Lâfzî yorum yasağı kuralı: ....................................................... 539
ee) Beyanı kaleme alan aleyhine yorum kuralı: ............................. 540
ff) Sözleşmenin korunması lehine yorum kuralı: .......................... 540
gg) Düzenleyici kurallardan sapan anlaşmaların dar
yorumlanması kuralı:............................................................... 540
hh) Borçlu lehine yorum kuralı: ..................................................... 541
6. Şekle bağlı sözleşmelerde yorum:.......................................................... 541
II. SÖZLEŞMENİN TAMAMLANMASI: 542
1. Tanım: .................................................................................................. 542
2. Sözleşmenin tamamlanmasının çeşitleri: ............................................... 543
a) Sözleşmenin taraflarca tamamlanması (İradî tamamlama): ................ 543
b) Sözleşmenin düzenleyici kurallarla tamamlanması (Kanuni
tamamlama): ..................................................................................... 543
c) Sözleşmenin hâkim tarafından tamamlanması (Yargısal=Kazaî tamamlama): ..................................................................................... 544İçindekiler
XXIX
aa) Sözleşmenin hâkim tarafından tamamlanmasının şartları: ........ 544
aaa) Geçerli olarak kurulmuş bir sözleşme olmalıdır: ............. 544
bbb) Taraflar sözleşmenin içeriğini oluşturan hukukî sorunlardan birini, özellikle sözleşmenin yan
noktalarını düzenlememiş, boş bırakmış olmalıdırlar: ..... 545
1/a) Taraflar, sözleşmenin ikinci derecedeki bir
noktasını boş bırakmış olmalıdırlar: 545
1/aa) Taraflar sözleşmeyi yaparken bunun
içeriğini oluşturanikinci derecedeki
noktalardan birini hiç düşünmemişlerdir. 545
1/bb) Taraflar ikinci derecedeki noktayı
görüşmüşler, ancak bir anlaşmaya
varamamışlardır 546
1/cc) Taraflar ikinci derecedeki nokta üzerinde anlaşma koşulunu saklı tutarak bunu
ileriye bırakmışlardır. 546
1/b) Esaslı noktalardaki boşluklar: 547
1/aa) Sözleşmenin objektif esaslı
noktalarındaki boşluk: 547
1/bb) Sözleşmenin sübjektif esaslı
noktalarındaki boşluk: 547
III. SÖZLEŞMENİN UYARLANMASI: 548
1. Tanım: .................................................................................................. 548
2. Uyarlama çeşitleri: ................................................................................ 550
a) İradî (sözleşmeye dayalı) uyarlama: .................................................. 551
b) Kanunî uyarlama: ............................................................................. 551
c) Sözleşmenin, değişen şartlara hâkim tarafından konulan kurallarla uyarlanması (yargısal=kazaî uyarlama): ............................ 552
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 552
bb) Şartları: ................................................................................... 553
aaa) Geçerli olarak kurulmuş olan sözleşmede uyarlama boşluğu bulunmalıdır: ..................................................... 553
bbb) Hâkim, sözleşmeyi değişen şartlara kendi koyduğu kurallarla uyarlamalıdır:.................................................. 553
ccc) Uyarlamayı engelleyen bir durum olmamalı, özellikle
de uyarlama isteyen kusurlu bulunmamalıdır: ................. 553
ddd) Edimler henüz ifa edilmemiş veya çekince konularak
ifa yapılmış olmalıdır:..................................................... 554
cc) Uyarlamanın sonuçları: .............................................................. 554
İKİNCİ KISIM
DOĞRUDAN DOĞRUYA KANUNDAN DOĞAN BORÇ İLİŞKİLERİ
§ 28. HAKSIZ FİİLDEN DOĞAN BORÇ İLİŞKİLERİ: SORUMLULUK
HUKUKU .......................................................................................................... 557
I. SORUMLULUK KAVRAMI, SORUMLULUK HUKUKUNA İLİŞKİN
GENEL BİLGİ VE İLKELER: 558
1. Sorumluluk kavramı: ............................................................................. 558
2. Sorumluluk hukukunun çeşitli anlamları: .............................................. 559
a) Geniş anlamda sorumluluk hukuku: .................................................. 559XXX
b)
c)
Dar anlamda sorumluluk hukuku: ..................................................... 559
En dar anlamda sorumluluk hukuku: ................................................. 559 3
Sorumluluk sebepleri (sorumluluk ilkeleri):........................................... 560
a) Kusur:............................................................................................... 560
b) Sözleşme: ......................................................................................... 561
c) Bir kanun hükmü: ............................................................................. 561 4
Hukukî sorumluluğun türleri: ................................................................ 561
a) Kusur sorumluluğu: .......................................................................... 562
b) Kusursuz sorumluluk (Sebep sorumluluğu): ...................................... 564
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 564
bb) Kusursuz sorumluluğu gerektiren nedenler: ............................. 564
1 /a) Teknik gelişmeler: .......................................................... 564
1/b) Kusurun yetersizliği:....................................................... 564
1/c) Kusursuz sorumluluğu gerektiren fikirler: ....................... 565
1/aa) Hakkaniyet fikri: 565
1/bb) Tehlike fikri: 566
1/cc) Hâkimiyet fîkri: 566
cc) Kusursuz sorumluluğun türleri: ............................................... 567
1/a) Hakkaniyet sorumluluğu: ................................................ 567
1/b) Özen sorumluluğu (Olağan kusursuz sorumluluk): .......... 568
1/c) Tehlike sorumluluğU: ..................................................... 570
1/aa) Genel bilgi: 570
1/bb) Türk Borçlar Hukukunda Tehlike Sorumluluğu ve
şartları: 575
1/aaa) Genel hüküm: 575
1/bbb) TBK. m. 71’e göre tehlike
sorumluluğunun şartları: 576
1/aaaa) Tehlike kaynağı bir işletme
olmalıdır. 576
1/bbbb) Bu işletme, her türlü özen
gösterilse bile, mahiyeti icabı
veya faaliyete geçmesi için
kullanılan malzeme, araç ve
güçlerin (enerjinin) tür ve
niteliği itabariyle çevreye sık
sık veya ağır biçimde zarar
veren bir işletme olmalıdır. 576
1/cccc) İşletmeye özgü tipik tehlike ile
meydana gelen zarar arasında
uygun illiyet bağı
bulunmalıdır. 577
c) Hukuka uygun müdahaleden doğan sorumluluk: (Fedakârlığın
denkleştirilmesi ilkesi): ..................................................................... 578 5
Sözleşme dışı sorumluluk - Sözleşme sorumluluğu kavramları: ............. 581 6
Sorumluluk hukukunun tarihî gelişimi: .................................................. 583
a) Kısas ilkesi: ...................................................................................... 583
b) Hukukî sorumluluğun cezaî sorumluluktan ayrılması: ....................... 583
c) Kusur sorumluluğu ilkesinin kabulü:................................................. 583
d) Kusursuz sorumluluğun (sebep sorumluluğunun) kabulü: ................. 584 7
Sorumluluk hukukundaki yeni gelişme ve eğilimler: ............................. 584İçindekiler
XXXI
8. Sorumluluk hukukunun amaçları: .......................................................... 588
a) Zararı denkleştirme (giderme, karşılama) amacı: ............................... 588
b) Zararı önleme amacı: ........................................................................ 588
c) Tazminat talebinde ihlâl edilen hakkın devamı (takibi) amacı (Rechtsverfolgungsprinzip): .............................................................. 589
§ 29. KUSUR SORUMLULUĞU (DAR ANLAMDA HAKSIZ FİİL
SORUMLULUĞU):........................................................................................... 590
I. GENEL BİLGİ 590
II. HAKSIZ FİİLİN UNSURLARI 590
1. Fiil (Davranış=Hareket=Verhalten): ...................................................... 590
a) Fiil kavramı ve bunun sorumluluktaki rolü:....................................... 590
b) Davranışın tanımı ve unsurları: ......................................................... 591
c) Davranış çeşitleri: ............................................................................. 592
aa) Olumlu davranış (fiil, eylem, birşey yapma): ........................... 592
bb) Olumsuz davranış (yapmama, kaçınma = Unterlassung;
negatives Verhalten):............................................................... 592
2. Zarar (Schaden):.................................................................................... 595
a) Genel olarak zarar kavramı: .............................................................. 595
b) Maddî zararın tanım ve unsurları: ..................................................... 596
aa) Malvarlığı: .............................................................................. 596
bb) Malvarlığının eksilmesi: .......................................................... 597
cc) Azalmanın irade dışı meydana gelmesi: ................................... 600
c) Maddî zarar çeşitleri: ........................................................................ 601
aa) Fiilî (MÜSPET) zarar (Damnum emergens): ........................... 601
bb) Yoksun kalınan kâr (Lucrumcessans): ..................................... 602
cc) Kişiye verilen zarar (Personenschaden): .................................. 603
dd) Şeye verilen zarar (Sachschaden): ........................................... 604
ee) Diğer zararlar (sonstige Schäden): ........................................... 604
ff) Doğrudan zarar - Dolaylı zarar: Özellikle “Takip eden” veya “refakat eden = eşlik eden zarar” ..................................... 604
gg) Menfî Zarar (Olumsuz zarar)- Müspet Zarar (Olumlu
zarar):...................................................................................... 606
hh) Somut zarar - Soyut zarar: ....................................................... 607
d) Manevî zarar (Ideeller, immaterieller Schaden): ................................ 607
e) Zararın nitelikleri: ............................................................................. 613
3. Uygun illiyet bağı: ................................................................................ 613
a) İlliyet bağı kavramı:.......................................................................... 613
b) Felsefî sebep kavramı: ...................................................................... 614
c) Tabii (mantıkî) sebep kavramı: ......................................................... 615
d) Felsefî ve tabii sebep kavramlarının yetersizliği: ............................... 615
e) Hukukî sebep kavramı ve illiyet teorileri: ......................................... 616
aa) Şart teorisi (Şartların eşitliği veya zorunlu şart teorisi): ........... 616
1/a) Teorinin açıklanması: ..................................................... 616
1/b) Teorinin eleştirilmesi: ..................................................... 617
bb) Uygun illiyet bağı teorisi: ........................................................ 618
1/a) Teorinin açıklanması: ..................................................... 618
1/b) Teorinin eleştirilmesi: ..................................................... 622
1/c) Eleştirilere cevaplar: ....................................................... 624
f) Sebeplerin çokluğu: .......................................................................... 624
aa) Ortak illiyet (gemeinsame Kausalität):..................................... 625XXXII
bb) Yarışan illiyet (konkurrierende Kausalität): ............................. 626
cc) Seçimlik illiyet (alternative Kausalität):................................... 627
g) Birden çok sebepten yalnız birinin zararı doğurması: ........................ 629
aa) Farazî illiyet veya önüne geçilen illiyet: .................................. 629
bb) İlliyet bağının kesilmesi: ......................................................... 634
1/a) Genel bilgi: ..................................................................... 634
1/b) Terim sorunu: ................................................................. 636
1/c) İlliyet bağını kesen sebepler:........................................... 636
1/aa) Mücbir sebep: 636
1/aaa) Tanımı: 636
1/bbb) Mücbir sebebin unsurları: 637
1/aaaa) Bir olay: 637
1/bbbb) Haricilik: 639
1/cccc) Bir davranış normunun veya
borcun ihlâli: 639
1/dddd) İlliyet bağı: 640
1/eeee) Kaçınılmazlık: 640
1/ffff) Öngörülmezlik: 641
1/ccc) Mücbir sebebin hüküm ve sonuçları: 642
1/bb) Zarar görenin kusuru 643
1/cc) Üçüncü kişinin kusuru: 646
4. Kusur: ................................................................................................... 649
a) Kusurun tanımı: ................................................................................ 649
b) Kusur teorileri: ................................................................................. 650
aa) Sübjektif kusur teorisi: ............................................................ 650
bb) Objektif (objektifleştirilmiş) kusur teorisi: ................................. 651
c) Sorumluluk hukukunda kusurun rolü: ............................................... 651
d) Kusurun objektif ve sübjektif yönü: .................................................. 653
aa) Kusurun objektif yönü: ............................................................ 653
bb) Kusurun sübjektif yönü = Sorumluluk ehliyeti (Ayırt etme
gücü): ...................................................................................... 653
e) Kusurun çeşitleri:.............................................................................. 655
aa) Kast (Vorsatz): ........................................................................ 655
1/a) Tanım ve unsurları: ......................................................... 655
1/b) Kastın konusu: ................................................................ 656
bb) İhmal:...................................................................................... 657
1/a) Kavram ve tanım: ........................................................... 657
1/b) Gösterilecek özenin ölçü ve derecesi:.............................. 659
f) İhmalin türleri:.................................................................................. 660
aa) Genel olarak: ........................................................................... 660
bb) Ağır ihmal: .............................................................................. 661
cc) Hafif ihmal: ............................................................................. 662
dd) Orta ihmal: .............................................................................. 662
g) Bilinçli ihmal-Bilinçsiz ihmal: .......................................................... 662
h) Kusuru ispat yükümlülüğü: ............................................................... 662
i) Kusur açısından ceza hukukuyla sorumluluk hukuku arasındaki
ilişki: ................................................................................................ 662
j) Zarar görenin kusuru:........................................................................ 663
k) Üçüncü kişinin kusuru: ..................................................................... 665
5. Hukuka aykırılık: .................................................................................. 665İçindekiler
XXXIII
a) Genel bilgi: ....................................................................................... 665
b) Hukuka aykırılığı açıklayan teoriler: ................................................. 666
aa) Sübjektif teori: ........................................................................ 666
bb) Objektif teori: .......................................................................... 666
c) Hukuka aykırılığın tanımı ve unsurları: ............................................. 668
aa) Tanımı:.................................................................................... 668
bb) Hukuka aykırılığın unsurları: ................................................... 669
1/a) Hukuka aykırılığın olumlu unsuru:.................................. 670
1/bb) İhlâl edilen norm yazılı ve yazılı olmayan
davranış kuralı olabilir. 671
1/aaa)
1/bbb)
Yazılı davranış kuralları: 671
Yazılı olmayan davranış kuralları: 672
1/aaaa)
Tehlike kuralı (Gefahrensatz): 672
1/bbbb)
Diğer kurallar: 674
1/cc) İhlâl edilen norm emredici bir davranış kuralı
olmalıdır: 674
d) TBK. m. 49/I’e göre hukuka aykırılık teşkil eden haller: ................... 674
aa) Temel koruma normları ile doğrudan doğruya korunan hukukî varlıkların ihlâli (Mutlak hakların ihlâli): ..................... 675
bb) Hukukça korunan (diğer) menfaatlerin veya özel koruma normlarının ihlâli: Normun koruma amacı ve hukuka
aykırılık bağı teorileri: ............................................................. 678
cc) Ahlaka aykırı bir fiille kasten başkasına zarar verme: .............. 682
1/a) Genel bilgi: ..................................................................... 682
1/b) TBK. m. 49/II’nin uygulama şartları: .............................. 683
1/aa) Ahlaka aykırı bir fiil olmalıdır 683
1/bb) Zarar, kasten verilmiş olmalıdır. 684
1/cc) Bir zarar doğmuş olmalıdır: 684
e) Hukuka uygunluk sebepleri:.............................................................. 684
aa) Genel olarak: ........................................................................... 684
bb) Hukuka uygunluk sebeplerinin çeşitleri: .................................. 686
1/a) Kanunun verdiği yetkinin kullanılması (Kamu
menfaatinin üstünlüğü): .................................................. 686
1/b) Özel hukuktan doğan bir hakkın kullanılması: ................ 686
1/c) Zarar görenin (mağdurun) zarara razı olması:.................. 687
1/d) Vekâletsiz iş görme: ....................................................... 690
1/e) Haklı savunma (Notwehr): .............................................. 690
1/aa) Haklı savunmanın şartları: 691
1/aaa) Haklı savunmada bulunan kişinin
kendisinin veya üçüncü bir kişinin şahıs
ya da malvarlığına karşı yönelmiş bir
saldırıolmalıdır: 691
1/bbb) Saldırı devam etmelidir: 691
1/ccc) Saldırı hukuka aykırı olmalıdır: 691
1/ddd) Savunma ile saldırı arasında uygun bir
denge (bir orantı) olmalıdır: 692
1/eee) Savunma fiili saldırgana karşı
yapılmalıdır: 693
1/bb) Haklı savunmanın hüküm ve sonuçları: 693
1/f) Zorunluluk hali (Notstand):............................................. 693XXXIV
1/aa) Zorunluluk halinin şartları: 694
1/aaa)
Şahsa veya mala yönelmiş açık ya da
yakın bir zarar tehlikesi mevcut olmalıdır: 694
1/bbb)
Zarar tehlikesinin kaynağı, malına zarar
verilecek kişi olmamalıdır: 694
1/ccc)
Zarar tehlikesi dolayısıyla yalnız üçüncü bir kişinin malına zarar verilmiş
olmalıdır: 694
1/ddd)
Önlenecek zarar tehlikesi ile kişinin malına verilecek zarar arasında bir
uygunluk (denge) olmalıdır: 694
1/eee)
Zarar tehlikesinden kurtulma, üçüncü kişinin malına zararvermeden mümkün olmayacak nitelikte olmalı, yani
kaçınılmaz olmalıdır: 695
1/bb) Zorunluluk halinin hüküm ve sonuçları: 695
1/g) Kişinin hakkını kendi gücüyle koruması (Selbsthilfe): .... 695
1/aa) Şartları: Güce başvurmanın şartları şunlardır. 696
1/aaa) Bir hakkın korunması: 696
1/bbb) Yetkili organların zamanında müdahalesi
mümkün olmamalıdır: 696
1/ccc) Hakkın korunması için başka bir imkân
mevcut olmamalıdır: 696
1/ddd) Güç kullanma uygun ve dengeli
olmalıdır: 697
1/bb) Sonuçları: 697
f) Yapmama fiillerinde (olumsuz davranışlarda) hukuka aykırılık: ........ 697
g) Kusur ve hukuka aykırılık kavramları arasındaki farklar: .................. 697
§ 30. KUSURSUZ SORUMLULUK (SEBEP SORUMLULUĞU): .......................... 699
I. KUSURSUZ SORUMLULUĞUN TÜRLERİ: 699
1. Hakkaniyet sorumluluğu: ...................................................................... 699
a) Ayırt etme gücü bulunmayan kişilerin verdiği zarardan
sorumluluk:....................................................................................... 699
aa) Genel bilgi ve sorumluluğun niteliği:....................................... 699
bb) Sorumluluğun şartları: ............................................................. 701
1/a) Sorumluluğun genel şartları: ........................................... 701
1/b) Sorumluluğun özel şartları: ............................................. 701
1/aa) Zarar veren, ayırt etme gücünden yoksun
olmalıdır: 701
1/bb) Hakkaniyet, tazminat verilmesini gerektirmelidir: 701
II. ÖZEN SORUMLULUĞU (OLAĞAN SEBEP SORUMLULUĞU): 702
1. Genel bilgi: ........................................................................................... 702
2. Özen sorumluluğu halleri: ..................................................................... 703
a) Adam çalıştıranın sorumluluğu: ........................................................ 703
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 703
bb) Sorumluluğun niteliği: ............................................................. 704
cc) TBK. m. 66 ve 116 arasındaki ilişki: ....................................... 705
dd) Sorumluluğun şartları: ............................................................. 707
l/a) Genel şartlar: .................................................................. 707
l/aa) Zarar: ............................................................................707İçindekiler
XXXV
1/bb) Uygun illiyet bağı: 707
1/cc) Hukuka aykırılık: 707
1/b) Özel şartlar: .................................................................... 708
1/aa) Çalıştıranla çalışan arasında bir çalıştırma
(bağımlılık) ilişkisi mevcut olmalıdır: 708
1/bb) Zarar, çalışanın işi gördüğü sırada hukuka aykırı
bir davranışıyla meydana gelmelidir: 711
1/cc) Adam çalıştıran. kurtuluş kanıtı getirememiş
olmalıdır: 713
1/aaa)
Çalışanın seçiminde gerekli özenin
gösterilmiş olması: 714
l/bbb)
İşle ilgili talimat vermede gerekli özenin
gösterilmiş olması: 715
1/ccc)
Denetlemede gerekli özenin gösterilmiş
olması: 715
1/ddd)
İşletme düzeninin zararın doğmasını
önlemeye elverişli olması: 715
1/aaaa) Genel Bilgi: 715
1/bbbb) TBK m. 66/III’daki organizasyon sorumluluğun
hukuki niteliği: 717
1/cccc) Sorumluluğun şartları: 718
1/aaaaa) Sorumluluğun genel şartları: 718
1/aaaaaa) Zarar: 718
1/bbbbbb) .............................. Uygun illiyet
bağı: 719
1/ccccccc) ..................................... Hukuka
aykırılık: 720
1/bbbbb) Sorumluluğun özel şartları: 720
1/aaaaaa) Zarar, adam çalıştıranın
(işletenin) işletme faaliyetleri dolayısıyla meydana
gelmelidir: 720
1/bbbbbb) ...... Adam çalıştıran kurtuluş kanıtı
getirmemiş olmalıdır: 724
1/ccccccc) Adam çalıştıranın (işletenin)işletme faaliyetinden doğan zarardan
sorumluluğunda zamanaşımı: 725
1/dd) İlliyet bağının kesilmesi (Sorumluluktan
kurtulma): 726
ee) Adam çalıştıranın çalışana rücuu: ............................................ 726
b) Hayvan bulunduranın sorumluluğu: .................................................. 727
aa) Genel bilgi ve sorumluluğun niteliği:....................................... 727
bb) Sorumluluğun şartları: ............................................................. 728
1/a) Genel şartlar: .................................................................. 728
1/aa) Zarar: 728
1/bb) Uygun illiyet bağı: 728
1/cc) Hukuka aykırılık: 728
1/b) Özel şartlar: .................................................................... 728
l/aa) Hayvan bulundurma ilişkisi (Sorumlu kişi): .................729XXXVI
1/bb) Zarar, bir hayvan hareketinden (fiilinden) doğmuş
olmalıdır: 730
1/cc) Hayvan bulunduran kurtuluş kanıtı getirememiş
olmalıdır: 732
cc) Hayvan bulunduranın rücu hakkı: ............................................ 733
dd) Taşınmaz zilyedinin hayvanı hapis ve öldürme hakkı: ............. 734
c) Ev başkanının sorumluluğu: .............................................................. 734
aa) Genel bilgi ve sorumluluğun niteliği:....................................... 734
bb) Sorumluluğun şartları: ............................................................. 736
1/a) Sorumluluğun genel şartları: ........................................... 736
1/aa) Zarar: 736
1/bb) Uygun illiyet bağı: 736
1/cc) Hukuka aykırılık: 736
1/b) Sorumluluğun özel şartları: ............................................. 736
1/aa) Ev başkanlığı ilişkisi bulunmalıdır. 736
1/bb) Zarara, küçüğün, kısıtlının, akıl hastası veya akıl
zayıfının fiili (davranışı) sebep olmalıdır: 739
1/cc) Kurtuluş kanıtı getirilmemiş olmalıdır: 740
cc) Ev başkanının rücu hakkı: ....................................................... 741
e) Yapı malikinin sorumluluğu: ............................................................ 741
aa) Genel bilgi, sorumluluğun niteliği: .......................................... 741
bb) Sorumluluğun şartları: ............................................................. 744
1/a) Genel şartlar: .................................................................. 744
1/aa) Zarar: 744
1/bb) Uygun illiyet bağı: 744
1/cc) Hukuka aykırılık: 744
1/b) Sorumluluğun özel şartları: ............................................. 745
1/aa) Sorumlu ile yapı eseri arasında mülkiyet ilişkisi
bulunmalıdır: 745
1/bb) Bir yapı eseri (bina veya diğer yapı eseri) mevcut
olmalıdır: 748
1/aaa)
1/bbb)
Yapı eseri kavramı: 748
Yapı eserinin yapımı bozuk veya bakımı
eksik olmalıdır: 751
1/ccc) Kanun, malike kurtuluş kanıtı getirme
hakkı tanımamıştır: 752
cc) Malikin rücu hakkı: ................................................................. 753
dd) Zarar tehlikesini önleme (Güvenlik önlemleri): ....................... 754
f) Taşınmaz malikinin sorumluluğu: ..................................................... 754
aa) Genel bilgi ve sorumluluğun niteliği:....................................... 754
bb) Sorumluluğun şartları: ............................................................. 757
1/a) Sorumluluğun genel şartları: ........................................... 757
1/aa) Bir zarar doğmuş olmalıdır: 758
1/bb) Zarar ile taşkın kullanma arasında uygun illiyet
bağı bulunmalıdır: 758
1/cc) Taşkın kullanma hukuka aykırı olmalıdır: 759
1/b) Sorumluluğun özel şartları: ............................................. 759
1/aa) Müspet şartlar: 759
1/aaa) Taşınmaz mal üzerinde bir aynî hak
olmalıdır: .........................................................759İçindekiler
XXXVII
1/bbb)
Taşkın bir kullanma söz konusu
olmalıdır: 762
1/bb)
Menfî ş
artlar (Sorumluluktan kurtulma): 767
III. TEHLİKE SORUMLULUĞU (GEFAEHRDUNGSHAFTUNG): 767
1. Genel bilgi: ........................................................................................... 767
2. Karayolları Trafik Kanununa göre motorlu araç işleteni ile araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibinin sorumluluğu: ..................... 769
a) Araç işletenin, teşebbüs sahibinin sorumluluğunun hukukî
niteliği: ............................................................................................. 769
aa) Genel olarak: ........................................................................... 769
bb) Tehlike sorumluluğu: .............................................................. 769
cc) Özen sorumluluğu: .................................................................. 771
dd) Kusur sorumluluğu: ................................................................. 772
ee) Genel hükümlere göre sorumluluk: .......................................... 773
ff) Sistemin değerlendirilmesi: ..................................................... 773
b) Sorumluluğun şartları: ...................................................................... 774
aa) Sorumluluğun genel şartları:.................................................... 774
aaa) Bir zarar doğmuş olmalıdır. ............................................ 774
bbb) Bu zarar bir trafik kazasından doğmuş olmalıdır. ............ 775
ccc) Kaza ve zarara motorlu bir araç sebep olmalıdır. ............. 777
aaaa) Kavram: 777
bbbb) Unsurları: 778
1/a) Hareket unsuru: 778
1/b) Makine (kendi itici) gücüyle hareket
unsuru: 778
1/c) Toprak üzerinde (karada) hareket unsuru: 778
ddd) Kaza (zarar) ile motorlu araç arasında uygun illiyet
bağı bulunmalıdır............................................................ 780
bb) Sorumluluğun özel şartları:...................................................... 780
aaa) İşleten ve araç işleticisinin bağlı bulunduğu teşebbüs
sahibi: ............................................................................. 781
aaaa) Araç işleten: 781
bbbb) İşleten çeşitleri: 782
1/a) Gerçek işleten: 783
1/aa) Araç sahibi: 783
1/bb) Aracın mülkiyeti muhafaza
kaydıyla alıcısı: 784
l/cc) Aracın uzun süreli kiracısı,
ariyet ve rehin alanı: 784
1/dd) Adı, trafik belgesinde yazılı
kişiler: 785
1/ee) Adına sigorta poliçesi
düzenlenen kişiler: 785
1/ff) Birden çok işleten: 785
1/b) Farazî işleten: 785
1/aa) Motorlu araçla ilgili meslekî
faaliyette bulunan kişiler: 786
1/bb) Yarış düzenleyicileri: 786
1/cc) Motorlu aracı çalan veya
gasbeden kişiler: ............................787XXXVIII
1/dd) Devlet ve diğer kamu tüzel
kişileri: 789
1/c) İşleten ve teşebbüs sahibinin sorumlu
olduğu kişiler: 789
1/aa) Genel bilgi: 789
1/bb) Sürücü: 790
1/cc) Diğer yardımcılar: 791
cccc) Araç işleticisinin bağlı bulunduğu teşebbüs sahibi kavramı: 792
bbb) Zarara motorlu aracın işletilmesi veya Kanunda
öngörülen diğer bir olay sebep olmalıdır: ........................ 792
aaaa) Zarara, motorlu aracın işletilmesi sebep olmalıdır: 793
1/a) İşletme (işletilme) kavramı: 793
1/b) Hareket halindeki araçlarda işletme
kavramı: 795
1/c) Duran araçlarda işletme kavramı: 797
bbbb) Zarara, işletilme halinde olmayan bir araç sebep olmalıdır: 798
1/a) Genel bilgi: 798
1/b) Sorumluluğun şartları: 799
1/aa) Zarar, işletilme halinde
olmayan motorlu bir aracın
sebep olduğu trafik kazasından
doğmalıdır: 799
1/bb) Zarar gören, kazaya, işletenin
veya yardımcılarının
kusurunun ya da aracın
bozukluğunun sebep olduğunu
ispat etmelidir: 800
1/aaa) Kazaya işletenin veya yardımcılarının kusuru sebep
olmalıdır: 800
1/bbb) Kazaya, araçtaki bir
bozukluk sebep olmalıdır: 801
cccc) Zarara, kazadan sonra yapılan yardım çalışmaları
sebep olmalıdır: 803
ccc) İşleten kurtuluş kanıtı getirememiş olmalıdır: ................. 805
aaaa) Genel olarak: 805
1/a)
İşleten veya teşebbüs sahibi, kendisinin ya da eylemlerinden sorumlu olduğu kişilerin kusursuz olduğunu ispat
zorundadır: 806
1/b)
İşleten veya teşebbüs sahibi, araçtaki bir
bozukluğun kazayı etkilemiş olmadığını
ispat zorundadır: 806
1/c)
İşleten veya teşebbüs sahibi, kazanın münhasıran mücbir sebepten ileri
geldiğini ispat zorundadır: 807
c) İşleten veya teşebbüs sahibinin sorumluluğunun azaltılması: ............ 810
aa) Genel olarak: ........................................................................... 810İçindekiler
XXXIX
bb) Zarar görenin kusuru: .............................................................. 811
cc) Hatır için taşıma veya aracın hatır için kullandırılması
(verilmesi):.............................................................................. 812
d) Birden çok işleten veya teşebbüs sahibinin birbirlerine verdikleri zarardan sorumlulukları: ................................................................... 813
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 813
bb) Kişiye ilişkin sorumluluk (bedensel zarardan sorumluluk): ...... 815
cc) Şeye ilişkin zarardan sorumluluk: ............................................ 817
dd) Müteselsil sorumluluk: ............................................................ 818
e) Üçüncü kişiye karşı birden çok zarar verenin sorumluluğu: ............... 819
aa) Müteselsil sorumluluk (Dış ilişki):........................................... 819
bb) Müteselsil sorumluların birbirine rücuu (İç ilişki): ................... 820
aaa) Genel olarak: .................................................................. 820
bbb) Tehlike sorumluluklarının yarışması: .............................. 820
ccc) Tehlike sorumluluğu ile olağan sebep
sorumluluğunun yarışması: ............................................. 821
ddd) Tehlike sorumluluğu ile kusur sorumluluğunun
yarışması: ....................................................................... 822
eee) Sigortacının rücuu: ......................................................... 823
f) Malî sorumluluk sigortası yaptırma zorunluluğu: .............................. 823
g) Yetkili mahkeme ve zamanaşımı:...................................................... 826
§ 31. ZARARIN ve TAZMİNATIN HESAPLANMASI ........................................... 829
I. MADDÎ ZARARIN HESAPLANMASI 829
1. Genel bilgi: ........................................................................................... 829
2. Zararın ispatı: ........................................................................................ 829
3. Zararın hesaplanacağı zaman: ................................................................ 831
4. Zarar miktarına faiz eklenmesi: ............................................................. 834
5. Zarardan yararların indirilmesi (Denkleştirme): ..................................... 835
a) Genel bilgi: ....................................................................................... 835
b) Denkleştirmenin şartları: ................................................................... 837
aa) Zarar verici olay zarar gören lehine ekonomik bir yarar sağlamalıdır:............................................................................ 838
bb) Uygun illiyet bağı:................................................................... 839
cc) Bir kanun hükmü veya tarafların iradesi, yararın denkleştirilmesine karşı olmamalıdır: ...................................... 840
6. Şeye ilişkin zararın hesaplanması: ......................................................... 845
a) Hesaplama yöntemleri: ..................................................................... 845
b) Eşyanın yok olması veya hasara uğraması: ........................................ 847
7. Kişiye ilişkin zararın hesaplanması:....................................................... 850
a) Bedensel zararın hesaplanması:......................................................... 851
aa) Kavram: .................................................................................. 851
bb) Bedensel bütünlüğün ihlâlinden doğan maddî zarar
çeşitleri: .................................................................................. 852
aaa) Tedavi giderleri: ............................................................. 852
bbb) Kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar: ....................................... 853
aaaa) Genel bilgi: 853
bbbb) Kazanç kaybı (Çalışma gücünün geçici olarak
kaybı):...........................................................................854XL
cccc) Çalışma gücünün sürekli olarak azalması veya yitirilmesi: 854
1/a) Çalışma gücündeki sürekli azalmanın
(kısmî kaybın) oranı: 854
1/b) Zarar görenin gelir durumu: 856
1/c) Çalışma süresi ve bunun başlangıç anı: 856
1/d) Ameliyat veya devamlı tedavi: 857
ccc) Ekonomik geleceğin sarsılması: ...................................... 858
b) Adam öldürülmesinden doğan zararın hesaplanması (Destek
kaybından doğan zarar): .................................................................... 859
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 859
bb) Ölümün meydana geldiği an: ................................................... 860
aaa) Ölüm derhal meydana gelmiştir (Cenaze giderleri): ........ 860
bbb) Ölüm derhal meydana gelmemiştir:................................. 860
cc) Destek kaybından doğan zarar: ................................................ 860
dd) Tazminat talebinin hukukî niteliği: .......................................... 861
aaa) Zarar verenin borcu bir nafaka borcu olmayıp, sadece
bir tazminat borcudur:..................................................... 862
bbb) Tazminat talebi üçüncü kişilere devredilebilir: ................ 862
ccc) Tazminat talebi rehnedilebilir: ........................................ 862
ddd) Tazminat talebi mirasçılara geçebilir: ............................. 862
aaaa) Zarar verenin ölümü halinde: 862
bbbb) Destekten yoksun kalanların ölmesi halinde: 862
ee) Zararın şartları:........................................................................ 863
aaa) Destek ilişkisinin mevcudiyeti: ....................................... 863
aaaa) Destek kavramı: 863
bbbb) Gerçek destek: 863
1/a) Tanım: 863
1/b) Gerçek destek çeşitleri: Aşağıdaki kişiler
gerçek destek kavramına girerler 864
1/aa) Eşlerin birbirine ve çocuklarına
destek olması: 864
1/bb) Karının ve ananın destek
olması: 864
1/aaa) Karının, kocanın desteği
olması: 864
1/bbb) Ananın, çocukların desteği
olması: 865
l/ccc) Çocuğun, ana ve babasının
desteği olması: 865
1/ddd)
Kardeşlerin birbirine destek
olması: 865
1/eee)
Evlilik dışı ilişki içinde yaşayan erkeğin, kadının
desteği olması: 865
cccc) Farazî destek: 866
bbb) Bakım gücü - Bakım ihtiyacı: ......................................... 867
aaaa) Bakım (destek) gücü: 867
bbbb) Bakım ihtiyacı: .............................................................867İçindekiler
XLI
ccc) Zararın hesaplanmasında göz önünde tutulacak
faktörler:......................................................................... 867
aaaa) Desteğin gelir (malî) durumu: 867
bbbb) Yardım miktarı: 867
cccc) Desteğin (yardımın) devam süresi: 868
II. MADDÎ TAZMİNATIN BELİRLENMESİ VE HESAPLANMASI: 871
1. Genel olarak: ......................................................................................... 871
2. Tazminattan indirim sebepleri: .......................................................... 872
a) Kusur sorumluluğunda zarar verenin kusurunun ağırlığı-hafifliği:..... 872
b) Zarar görenin zarara razı olması: ....................................................... 873
c) Zarar görenin ortak veya kişisel kusuru: ............................................ 875
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 875
bb) Zararın doğumuna yardım eden ortak kusur: ............................ 878
cc) Zararın artmasına yardım eden ortak kusur: ............................. 878
d) Tazminatın ödenmesinin zarar verenin malî durumunu
kötüleştirmesi: .................................................................................. 879
e) Diğer sebepler (olayın özellikleri): .................................................... 880
aa) Genel olarak: ........................................................................... 880
bb) Beklenmedik (Umulmayan) olaylar: ........................................ 880
cc) Zarar görenin bünyevî istidatı: ................................................. 882
dd) Uzak (zayıf) illiyet bağı: .......................................................... 883
ee) Zarar görenin çok yüksek bir gelire sahip olması: .................... 883
ff) Hatır işleri: .............................................................................. 883
3. Maddî tazminatın türleri: ....................................................................... 884
a) Aynen tazmin-Nakden tazmin: .......................................................... 884
b) Zararın sermaye veya irat şeklinde tazmin edilmesi: ......................... 887
c) Geçici ödemeler: ............................................................................... 890
III. MANEVÎ TAZMİNAT: 890
1. Kavram: ................................................................................................ 890
2. Kişilik haklarını koruyan davalar: ......................................................... 892
3. Manevî tazminatın nitelik ve işlevini açıklayan görüşler:....................... 894
a) Tatmin görüşü:.................................................................................. 894
b) Ceza görüşü: ..................................................................................... 896
c) Telâfi görüşü: ................................................................................... 896
4. Manevî tazminat talebinin devri; mirasçılara geçmesi:........................... 898
5. Manevî tazminat davasının şartları: ....................................................... 900
a) TBK. m. 56’ya göre manevî tazminat davasının şartları: ................... 901
aa) Bir adam öldürülmeli veya beden bütünlüğü ihlâl
edilmelidir:.............................................................................. 901
bb) Manevî bir zarar meydana gelmelidir: ..................................... 901
cc) Uygun illiyet bağı bulunmalıdır: .............................................. 901
dd) Hukuka aykırılık: .................................................................... 901
ee) Kusur ve olayın özellikleri: ..................................................... 902
b) TBK m. 58’e göre manevî tazminat davasının şartları: ...................... 903
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 903
bb) Şartları: ................................................................................... 904
aaa) Kişilik hakkı ihlâl edilmiş olmalıdır: ............................... 904
bbb) İhlâl fiilinden manevî bir zarar doğmuş olmalıdır:........... 904
ccc) Hukuka aykırı bir fiil olmalıdır: ...................................... 904
ddd) Zarar ile fiil arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır:..... 906XLII
eee)
Kusur koşulu: ................................................................. 906 6
Manevî tazminatın hesaplanması: .......................................................... 907 7
Manevî tazminat türleri: ........................................................................ 909 8
Manevî tazminat davasında taraflar: ...................................................... 910
a) Davacı: ............................................................................................. 910
b) Davalı ............................................................................................... 912 9
Basının manevî zarardan sorumluluğu: .................................................. 912
a) Genel bilgi: ....................................................................................... 912
b) Basın özgürlüğü: ............................................................................... 913
c) Kişilik hakkı: .................................................................................... 915
d) Basının manevî zarardan doğan sorumluluğunun şartları: .................. 916
aa) Basında yayımlanan bir olay açıklaması (haber verme)
veya yorum ya da eleştiri, bir kişinin kişilik hakkını ihlâl
etmelidir:................................................................................. 917
bb) İhlâl fiili, manevî bir zarar doğurmalıdır: ................................. 917
cc) Kişilik hakkının ihlâli ile gerçekleşen zarar arasında uygun
bir illiyet bağı bulunmalıdır: .................................................... 917
dd) Zarar kusurlu bir davranışla verilmelidir:................................. 917
ee) Basın yoluyla kişilik hakkının ihlâli, hukuka aykırı
olmalıdır: ................................................................................ 918
aaa) Doğruluk (gerçeğe uygunluk=objektiflik) unsuru: ........... 920
bbb) Kamu yararına, genel menfaate uygunluk unsuru: ........... 920
ccc) Güncellik unsuru: ........................................................... 921
ddd) Biçimsel uygunluk (ifade uygunluğu) unsuru: ................. 921
§ 32. MÜTESELSİL SORUMLULUK (BİRDEN ÇOK KİŞİNİN AYNI
ZARARDAN SORUMLULUĞU) ..................................................................... 922
I. KAVRAM VE TANIM: 922
II. MÜTESELSİL SORUMLULUĞU DOĞURAN SEBEPLER: 925
1. Birden çok kişinin aynı zarara birlikte sebep olmalarından doğan müteselsil sorumluluk: .......................................................................... 925
a) Birden çok kişinin kusuruna, dolayısıyla kusur sorumluluğuna dayanan tazminat yükümlülüğü:........................................................ 925
aa) Birden çok kişinin ortak kusur sorumluluğuna dayanan
tazminat yükümlülüğü: ............................................................ 925
bb) Birden çok kişinin bağımsız kusur sorumluluğuna dayanan tazminat yükümlülüğü: ............................................................ 929
b) Birden çok kişinin kusursuz sorumluluğa dayanan tazminat yükümlülüğü:.................................................................................... 930
c) Birden çok kişinin sözleşme sorumluluğuna dayanan tazminat yükümlülüğü:.................................................................................... 930
2. Birden çok kişinin aynı zarardan çeşitli sebeplerden dolayı sorumlu olması: .................................................................................................. 930
III. MÜTESELSİL SORUMLULUĞUN HÜKÜM VE SONUÇLARI: 931
1. Genel olarak: ......................................................................................... 931
2. Dış ilişki: Müteselsil sorumluluk ilkesi .................................................. 931
a) Zarar görenin zarar verenlere karşı durumu, özellikle talep
hakkının yarışması: ........................................................................... 931
b) Zarar verenlerin zarar gören karşısındaki durumları: ......................... 932
aa) Genel olarak: ........................................................................... 932
bb) Ortak ve kişisel def’ilerin ileri sürülmesi: ................................ 932İçindekiler
XLIII
3. İç ilişki (zarar verenlerin birbirine karşı rücu ilişkisi): ........................... 936
a) Müteselsil sorumluların aynı zarara aynı tür sebeple birlikte
neden olmaları halinde uygulanacak rücu düzeni: ............................. 937
b) Çeşitli sebeplerden doğan müteselsil sorumlulukta rücu düzeni: ....... 938
aa) Genel olarak: ........................................................................... 938
bb) Rücu kategorileri: .................................................................... 939
§ 33. CEZA HUKUKU İLE MEDENÎ HUKUK ARASINDAKİ İLİŞKİ ................. 941
§ 34. TAZMİNAT TALEBİNİN ZAMANAŞIMI...................................................... 945
I. GENEL BİLGİ 945
II. İKİ YILLIK NİSPÎ SÜRE: 945
III. ON YILLIK MUTLAK SÜRE: 948
IV. CEZA ZAMANAŞIMI (OLAĞANÜSTÜ) SÜRESİ: 950
V. ZARAR GÖRENİN DAİMİ DEF’İ HAKKI: 952
VI. RÜCU İSTEMİNİN TABİ OLDUĞU ZAMANAŞIMI 953
1. Genel olarak: ......................................................................................... 953
a) İki yıllık süre: ................................................................................... 953
b) On yıllık süre: ................................................................................... 953
§ 35. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞMEDEN DOĞAN BORÇ İLİŞKİLERİ................... 955
I. GENEL BİLGİ: 955
II. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME İLİŞKİSİNİN TARAFLARI: 957
III. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME DAVASININ AMACI, HUKUKî NİTELİĞİ: 958
1. Sebepsiz zenginleşme davasının amacı: ................................................. 958
2. Sebepsiz zenginleşme davasının hukukî niteliği: ................................... 959
a) Sebepsiz zenginleşme davası kişisel nitelikte bir davadır: ................. 959
b) Sebepsiz zenginleşme davası aslî, bağımsız nitelikte bir davadır: ...... 960
IV. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME DAVASININ BENZER DAVALARLA
İLİŞKİSİ: 962
1. Sebepsiz zenginleşme davasının istihkak (mülkiyet) davası ile
ilişkisi: .................................................................................................. 962
2. Sebepsiz zenginleşme davasının sözleşmeden doğan alacak davası
ile ilişkisi: ............................................................................................. 963
3. Sebepsiz zenginleşme davasının haksız fiil davası ile ilişkisi: ................ 966
4. Sebepsiz zenginleşme davasının vekâletsiz işgörme ile ilişkisi: ............. 968
V. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞMEYİ DOĞURAN OLAYLAR: 971
1. Edimin ifasından (kazandırmadan) doğan zenginleşme: ......................... 972
2. Müdahaleden doğan zenginleşme: ......................................................... 973
3. Umulmayan olaydan doğan zenginleşme: .............................................. 973
a) Üçüncü kişinin fiilinden doğan zenginleşme: .................................... 974
b) Bir tâbiat olayından doğan zenginleşme: ........................................... 974
VI. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞMENİN ŞARTLARI: 974
1. Borçlunun malvarlığında bir zenginleşme meydana gelmiş
olmalıdır: .............................................................................................. 975
a) Zenginleşme kavramı:....................................................................... 975
b) Zenginleşme türleri: .......................................................................... 976
aa) Müspet zenginleşme: ............................................................... 977
aaa) Aktifin artması:............................................................... 977
bbb) Pasifin azalması: ............................................................. 979
bb) Menfî zenginleşme: ................................................................. 979
cc) Objektif zenginleşme:.............................................................. 980XLIV
dd)
Sübjektif zenginleşme: ............................................................ 981 2
Bu zenginleşme bir başkasının malvarlığından veya emeğinden
meydana gelmiş olmalıdır: .................................................................... 982
a) Genel bilgi: ....................................................................................... 982
b) Klâsik görüş: .................................................................................... 983
c) Yeni görüşler: ................................................................................... 985
aa) Genel bilgi: ............................................................................. 985
bb) Yetki (özgüleme) içeriği görüşü
(Zuweisungsgehaltstheorie): .................................................... 986
cc) Hukuk alanının ihlâli görüşü (Beeintraechtigungstheorie):....... 987
dd) Hukuka aykırılık görüşü (Widerrechtlichkeitstheorie): ............ 988
3. Zenginleşme ile zenginleştirici olay arasında illiyet bağı
bulunmalıdır:......................................................................................... 989
4. Zenginleşme haklı bir sebebe dayanmamalıdır: ..................................... 992
a) Genel bilgi: ....................................................................................... 992
b) Haklı bir sebep olmaksızın meydana gelen zenginleşmeler: .............. 993
aa) Kazandırmadan (edimin ifasından) doğan zenginleşmenin haksızlığı:................................................................................ 993
aaa) Hukuki sebebin geçersiz olması: ..................................... 993
1/a) Hukuki işlem kurulmamıştır: 994
1/b) Hukuki işlem eksik kurulmuştur: 994
1/c) Hukuki işlem geçersizdir: 995
bbb) Hukuki sebebin gerçekleşmemiş olması: ......................... 995
ccc) Hukuki sebebin sona ermesi:........................................... 995
ddd) Borçlanılmayan bir edimin yanlışlıkla ifa edilmesi (Condictio indebiti): ....................................................... 996
1/a) İfa edilmesi gereken bir borç bulunmamalıdır: 996
1/b) İfa eden, ifa kastıyla hareket etmelidir.: 997
1/c) İfa eden, borçlanılmamış olan edimi isteyerek
yerine getirmelidir: 997
1/d) İfa eden, borcun varlığı hakkında yanılmış
olmalıdır: 997
bb) Müdahaleden doğan zenginleşmenin haksızlığı: ...................... 998
cc) Umulmayan bir olaydan doğan zenginleşmenin haksızlığı: ...... 999
VIII. ZENGİNLEŞENİN GERİ VERME BORCU: 1000
1. Geri verme borcunun konusu:.............................................................. 1000
2. Geri verme borcunun kapsamı: ............................................................ 1003
a) Genel olarak: .................................................................................. 1003
b) Kötüniyetli zenginleşenin geri verme borcunun kapsamı: ................ 1004
aa) Genel bilgi: ........................................................................... 1004
bb) Geri verilecek zenginleşmenin hesaplanması: ........................ 1005
aaa) Zenginleşmenin hesaplanacağı tarih: ............................. 1005
bbb) Zenginleşmeyi oluşturan aktif unsurlar: ........................ 1005
1/a) Zenginleşmeyi oluşturan ilk değer (Muttersache): 1005
1/b) İkame değer (Surrogat): 1006
1/c) Ürünler (hukuki ve tabii ürünler) ve kullanma
yararları: 1007
ccc) Zenginleşmeden düşürülecek unsurlar (İndirim
kalemleri = Abzugsposten): .......................................... 1008
c) İyiniyetli zenginleşenin geri verme borcunun kapsamı: ................... 1009İçindekiler
XLV
aa) Genel bilgi: ........................................................................... 1009
bb) İade edilecek zenginleşmenin hesaplanması: ......................... 1010
aaa) Zenginleşmenin hesaplanacağı tarih: ............................. 1010
bbb) Zenginleşmeyi oluşturan aktif unsurlar
(Aktivposten):............................................................... 1011
1/a) Zenginleşmeyi oluşturan ilk değer: 1011
1/b) İkame değer: 1012
1/c) Ürünler (hukuki ve tabii ürünler) ve kullanma
yararları: 1012
ccc) Zenginleşmeden düşürülecek değerler (İndirim
kalemleri): .................................................................... 1013
1/a) Zenginleşmenin edinilmesi, korunulması ve geri
verilmesi içinyapılan giderler: 1014
1/b) Zenginleşmenin sebep olduğu zararların
düşülmesi: 1014
1/c) Geri istemenin sebep olduğu zararların düşülmesi: 1014
1/d) Hasar sorunu: 1015
ddd) Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde geri vermenin hesaplanması: ............................................................... 1015
3. Zenginleşenin giderleri isteme hakkı: .................................................. 1017
IX. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME DAVASININ AÇILAMAYACAĞI HALLER: 1018
1. Zamanaşımına uğramış bir borcun ifası: .............................................. 1018
2. Ahlaki bir ödevin yerine getirilmesi: ................................................... 1019
3. Diğer eksik borçların ifası: .................................................................. 1019
4. Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla
verilen şey:.......................................................................................... 1019
a) Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonuç:.............................................. 1020
b) Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonuç elde etme kastı: ..................... 1021
c) Tasarruf işleminin yapılmış olması: ................................................ 1021
X. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME DAVASININ ZAMANAŞIMI: 1021
1. Zamanaşımı süreleri: ........................................................................... 1022
a) İki yıllık süre: ................................................................................. 1022
b) On yıllık süre: ................................................................................. 1023
2. Sebepsiz zenginleşme def’î: ................................................................ 1025
İkinci Bölüm
BORÇ İLİŞKİSİNİN HÜKÜMLERİ
Birinci Ayırım
BORÇLARIN İFASI
§
36. İFA 1028
I. İFA KAVRAMI: 1028
II. İFANIN HUKUKİ NİTELİĞİ: 1030
1. Genel sözleşme görüşü: ....................................................................... 1031
2. Maddî fiil görüşü:................................................................................ 1032
3. Sınırlı sözleşme görüşü: ...................................................................... 1033
III. İFANIN TARZI (İFANIN UNSURLARI): 1037
1. İfanın konusu: ..................................................................................... 1037
a) İlke: ................................................................................................ 1037XLVI
b) İstisna: İfa ikameleri: ...................................................................... 1039
aa) Seçimlik yetki: ...................................................................... 1040
bb) İfa yerine geçen edim: ........................................................... 1040
cc) İfa amacıyla yapılan edim:..................................................... 1041
c) Kısmî İFA: ..................................................................................... 1043
aa) K a v r a m: ........................................................................... 1043
bb) Alacaklının kısmî ifayı red hakkı: .......................................... 1045
aaa) Edim bir bütün olarak ifası gereken bir edim
olmalıdır: ...................................................................... 1045
bbb) Borcun tamamı muaccel olmalıdır: ............................... 1045
ccc) Borcun tamamı çekişmesiz olmalıdır: ........................... 1045
cc) Kısmî ifayı kabul yükümlülüğü: ............................................ 1046
aaa) Sözleşme kısmî ifaya izin vermekte ise: ........................ 1046
bbb) Edimin niteliği kısmî ifaya elverişli ise: ........................ 1046
ccc) Dürüstlük kuralı kısmî ifaya izin vermekte ise: ............. 1046
ddd) Ticarî teamül kısmî ifaya izin vermekte ise: .................. 1046
eee) Borçlu borcun bir kısmına itiraz etmişse, alacaklı
kalan kısmını kabul zorundadır: .................................... 1047
fff) İcra ve İflâs Kanunu kısmî ifaya izin vermekte ise: ....... 1047
ggg) Kefalet hukukuna göre alacaklı kısmî ifayı kabul
zorunda ise: .................................................................. 1047
hhh) Ticaret Kanununa göre de çek ve poliçe alacaklısı kısmî ifayı kabul zorunda bulunmaktadır (TTK. m
709/II, 783)................................................................... 1047
dd) Kısmî ifanın sonuçları: .......................................................... 1047
2. İfanın tarafları: .................................................................................... 1048
a) İfada bulunacak kişi: ....................................................................... 1048
aa) Genel bilgi: ........................................................................... 1048
bb) İfada üçüncü kişinin rolü: ...................................................... 1050
aaa) Borçlunun bilgi ve izni içinde yapılan ifa: ..................... 1050
bbb) Borçlunun bilgi ve iradesi dışında yapılan ifa: .............. 1051
cc) Üçüncü kişinin ifasının sonuçları:.......................................... 1052
aaa) Alacaklı ile borçlu arasındaki ilişki: .............................. 1052
bbb) Üçüncü kişiyle borçlu arasındaki ilişki:......................... 1054
1/a) Halefıyet: 1055
1/aa) Genel olarak: 1055
1/bb) Borçlunun iradesine dayanan halefiyet: 1056
1/cc) Kanuna dayanan halefiyet: 1057
1/aaa)
Üçüncü kişinin hukukî bir yükümlülüğünün bulunmadığı
hallerde halefiyet: 1057
1/bbb)
Üçüncü kişinin hukukî bir yükümlülüğünün bulunduğu
hallerde halefiyet: 1058
1/dd) Halefiyetin hüküm ve sonuçları: 1058
b) İfa yapılacak kişi: ........................................................................... 1059
aa) Kural: Alacaklının şahsına ifa:............................................... 1059
bb) İstisna: Üçüncü kişiye ifa: ..................................................... 1061
aaa) Borçlunun üçüncü kişiye ifa yükümlülüğü: ................... 1061İçindekiler
XLVII
1/a) Kanun gereği üçüncü kişiye ifa: 1061
1/b) Sözleşme gereği üçüncü kişiye ifa: 1061
1/c) Alacaklının talimatı üzerine üçüncü kişiye ifa: 1062
1/d) Hâkimin talimatı üzerine üçüncü kişiye ifa: 1062
bbb) Borçlunun üçüncü kişiye ifada bulunma hakkı: ............. 1062
1/a) Alacaklının borçluya verdiği yetki gereği: 1062
1/b) Kanun gereği: 1063
3. İfa yeri: ............................................................................................... 1063
a) Kavram:.......................................................................................... 1063
b) İfa yerinin belirlenmesi: .................................................................. 1065
aa) Tarafların ifa yerini belirlemesi: ............................................ 1065
bb) Durumun gereğine göre ifa yerinin belirlenmesi: ................... 1067
cc) Kanuna göre ifa yerinin belirlenmesi: .................................... 1068
aaa) Para borçlarında ifa yeri:............................................... 1068
bbb) Parça borçlarında ifa yeri: ............................................. 1069
ccc) Diğer borçlarda ifa yeri: ................................................ 1070
c) İfa yerine göre borçların sınıflandırılması: ...................................... 1070
aa) Aranacak borçlar: .................................................................. 1070
bb) Götürülecek borçlar: .............................................................. 1071
cc) Gönderilecek borçlar: ............................................................ 1071
4. İfa zamanı: .......................................................................................... 1072
a) Kavram:.......................................................................................... 1072
b) İfa zamanının belirlenmesi: ............................................................. 1074
aa) Süreye bağlı borçlarda ifa zamanının belirlenmesi: ................ 1074
aaa) İfa zamanının taraflarca belirlenmesi: ........................... 1074
bbb) İfa zamanının işin niteliğine göre belirlenmesi: ............. 1076
ccc) İfa zamanının kanunla belirlenmesi:.............................. 1077
bb) Süreye bağlı olmayan borçlarda ifa zamanı:........................... 1077
c) İfa zamanını uzatma sözleşmesi (Stundungsvertrag): ...................... 1077
d) Erken ifa: ........................................................................................ 1078
aa) Sözleşme hükümleri ve niteliği:............................................. 1079
bb) Durumun gereği. ................................................................... 1080
cc) Kanun hükümleri:.................................................................. 1080
e) Vade ve sürenin hesaplanması: ....................................................... 1080
f) İş günlerinde ve iş saatlerinde ifa yükümlülüğü:.............................. 1082
aa) İş günlerinde ifa yükümlülüğü: .............................................. 1082
bb) İş saatlerinde ifa yükümlülüğü: .............................................. 1083
IV. PARÇA VE ÇEŞİT BORÇLARININ İFASI: 1084
1. Kavram: .............................................................................................. 1084
2. Parça ve çeşit borcu ayırımının hukukî sonuçları: ................................ 1087
a) İfa sorunu: ...................................................................................... 1087
b) Hasar sorunu:.................................................................................. 1088
V. SEÇİMLİK BORÇLARIN İFASI: 1089
1. Kavram: .............................................................................................. 1089
2. Seçim hakkı: ....................................................................................... 1091
a) Seçim hakkının hukukî niteliği: ...................................................... 1091
b) Seçim hakkını kullanacak kişiler: .................................................... 1092
aa) Seçim hakkı alacaklıya aittir: ................................................. 1092
bb) Seçim hakkı borçluya aittir: ................................................... 1093
cc) Seçim hakkı üçüncü bir kişiye aittir: ...................................... 1094XLVIII
3. Edimlerden birinin imkânsızlaşması: ................................................... 1094
a) Kusursuz imkânsızlık halleri: .......................................................... 1094
aa) Edimlerden biri baştan itibaren imkânsızlaşmıştır: ................. 1094
bb) Edimlerden biri sonradan imkânsızlaşmıştır: ......................... 1095
b) Kusurlu sonraki imkânsızlık halleri:................................................ 1095
aa) Seçim hakkı borçluya ait olmakla birlikte, imkânsızlık alacaklının kusuru sonucu doğmuştur: ................................... 1095
bb) Seçim hakkı alacaklıya ait olmakla birlikte, imkânsızlık borçlunun kusurundan doğmuştur: ......................................... 1095
cc) Borcun doğumundan sonra, fakat seçim hakkının kullanılmasından önce bütün edimler imkânsızlaşmıştır: ....... 1096
dd) Borcun doğumundan ve seçim hakkının kullanılmasından
sonra edimlerden biri imkânsızlaşmıştır:................................ 1096
4. Seçimlik yetki (Alternativermächtigung): ............................................ 1096
VI. PARA VE FAİZ BORÇLARININ İFASI: 1098
1. Para borçları:....................................................................................... 1098
a) Genel bilgi: ..................................................................................... 1098
b) Ülke parası veya yabancı para ile ödeme: ........................................ 1101
aa) Para borçlarının Ülke parasıyla ödenmesi: ............................. 1101
bb) Borcun, yabancı ülke parası (döviz) ile ödenmesi: ................. 1103
c) Altın ile ödeme: .............................................................................. 1104
d) Para değerindeki düşmelere karşı korunma: .................................... 1105
aa) Yabancı para değer kaydı: ..................................................... 1105
bb) Altın değer kaydı:.................................................................. 1105
cc) Eşya (endeks) değer kaydı: .................................................... 1106
2. Faiz borçları: ....................................................................................... 1107
a) Kavram:.......................................................................................... 1107
b) Faizin hukukî niteliği: ..................................................................... 1107
c) Faiz borcunun kaynakları: ............................................................... 1108
d) Faiz oranı:....................................................................................... 1109
aa) Anaparada faiz oranı: ............................................................ 1109
aaa) Kanunî faiz oranı: ......................................................... 1109
1/a) Ticarî olmayan işlerde kanunî faiz oranı: 1109
1/b) Ticarî işlerde kanunî faiz oranı: 1109
bbb) Sözleşmesel (Akdî ) faiz oranı belirlenirken:................. 1110
1/a) Ticarî olmayan işlerde sözleeşmesel (akdî) faiz
oranı: 1110
1/b) Ticarî işlerde sözleşmesel (akd)î faiz oranı: 1110
bb) Temerrüt faizi: ...................................................................... 1111
aaa) Ticarî olmayan işlerde temerrüt faizi oranı: ................... 1111
bbb) Ticarî işlerde temerrüt faizi oranı: ................................. 1111
cc) Yabancı para borçlarında faiz: ............................................... 1112
aaa) Bileşik (mürekkep) faiz: ............................................... 1113
1/aa) Ticarî olmayan işlerde bileşik faiz: 1113
1/bb) Ticarî işlerde bileşik faiz: 1113
VII. KARŞILIKLI BORÇ YÜKLEYEN SÖZLEŞMELERDE İFA: 1114
1. Genel bilgi: ......................................................................................... 1114
2. Ödemezlik def’i (exceptio non adimpleti contractus): .......................... 1114
a) Kavram:.......................................................................................... 1114
b) Ödemezlik def’inin şartları: ............................................................ 1116İçindekiler
XLIX
aa) Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşme olmalıdır: .................... 1116
aaa) Genel bilgi: ................................................................... 1116
bbb) Edimler arasında karşılık ilişkisi bulunmalıdır: ............. 1116
ccc) Edimler arasında değişim (mübadele) ilişkisi
bulunmalıdır: ................................................................ 1118
bb) Karşılıklı edimler mevcut ve muaccel olmalıdır: .................... 1120
cc) Tarafların edimleri aynı zamanda ifa yükümlülüğü
bulunmalıdır: ......................................................................... 1122
aaa) Aynı anda ifa karinesi: .................................................. 1122
bbb) Öncelikle ifa yükümlülüğü:........................................... 1122
1/a) Tarafların edimlerinin aynı anda muaccel olması: 1122
1/b) Edimin ifasını talep eden alacaklının öncelikle ifa
yükümlülüğü: 1123
1/aa) Sözleşmeden doğan öncelikle ifa
yükümlülüğü: 1123
1/bb) Kanundan doğan öncelikle ifa
yükümlülüğü: 1123
1/cc) Tteamülden doğan öncelikle ifa
yükümlülüğü: 1123
c) Ödemezlik def’inin sonuçları: ......................................................... 1123
3. Taraflardan birinin ifa güçsüzlüğü halinde ödemezlik def’i: ................ 1126
a) Genel olarak: .................................................................................. 1126
b) İfa güçsüzlüğü nedeniyle ödemezlik def’inin şartları:...................... 1127
aa) Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşme olmalıdır: .................... 1127
bb) Borçlu ifa güçsüzlüğüne düşmelidir:...................................... 1128
cc) Karşı tarafın hakları tehlikeye düşmüş olmalıdır: ................... 1129
dd) Hakkı tehlikeye düşen taraf borcunu henüz ifa etmemiş
olmalıdır: .............................................................................. 1130
c) İfa güçsüzlüğü nedeniyle ödemezlik def’inin hüküm ve
sonuçları: ........................................................................................ 1130
aa) Güvence gösterilinceye kadar borcun ifasından kaçınma
hakkı: .................................................................................... 1130
bb) Sözleşmeden dönme hakkı: ................................................... 1131
4. İfanın hüküm ve sonuçları: .................................................................. 1132
VIII. İFANIN İSPATI: 1133
1. Genel olarak: ....................................................................................... 1133
2. Borçlunun makbuz isteme hakkı: ......................................................... 1134
a) Makbuz kavramı: ............................................................................ 1134
b) Makbuzun tâbi olduğu şekil: ........................................................... 1135
c) Makbuzun içeriği: ........................................................................... 1136
d) Makbuzun hüküm ve sonuçları: ...................................................... 1136
3. Senedin geri verilmesini isteme hakkı: ................................................ 1137
4. Senedin iptalini isteme hakkı: .............................................................. 1138
5. Senedin geri verilmesinin doğurduğu sonuçlar: ................................... 1139
6. Para borçlarında yapılan ödeme ve mahsuba ilişkin bazı kurallar: ........ 1140
IX. ALACAKLININ TEMERRÜDÜ (GLAEUBIGERVERZUG) 1141
1. Kavram: .............................................................................................. 1141
2. Alacaklının temerrüdünün şartları: ...................................................... 1144
a) Borçlu, edimi alacaklıya gereği gibi önermiş olmalıdır: .................. 1145
b) Alacaklı önerilen edimi kabulden kaçınmış olmalıdır: ..................... 1146L
c) Alacaklının kabulden kaçınması haksız olmalıdır: ........................... 1147
3. Alacaklı temerrüdünün sona ermesi: .................................................... 1148
4. İspat sorunu:........................................................................................ 1148
5. Alacaklı temerrüdünün sonuçları: ........................................................ 1148
a) Genel bilgi: ..................................................................................... 1148
b) Genel sonuçlar: ............................................................................... 1149
aa) Genel bilgi: ........................................................................... 1149
bb) Borçlunun sorumluluğunun hafifletilmesi: ............................. 1149
cc) Hasarın alacaklıya geçmesi:................................................... 1150
dd) Mütemerrit alacaklının ödemezlik def’ini ileri sürememesi:... 1150
ee) Alacaklı temerrüdünün, borçlu temerrüdünü sona
erdirmesi: .............................................................................. 1151
ff) Borçlunun masrafları alacaklıdan isteme hakkı: ..................... 1151
gg) Sözleşmeden doğan faizlerin işlemeye devam etmesi: ........... 1151
c) Özel sonuçlar: ................................................................................. 1151
aa) Borçlunun borçlanılan şeyi tevdi hakkı: ................................. 1151
aaa) Genel bilgi: ................................................................... 1151
bbb) Tevdiin şartları: ............................................................ 1152
1/a) Genel olarak: 1152
1/b) Tevdi, tevdi yerinde yapılmalıdır: 1153
ccc) Tevdiin hüküm ve sonuçları: ......................................... 1153
bb) Borçlunun borçlanılan şeyi satma hakkı:................................ 1154
aaa) Genel bilgi: ................................................................... 1154
bbb) Satışın şartları: .............................................................. 1155
1/a) Şeyin niteliği veya diğer sebepler: 1155
1/b) Borçlu, alacaklıya satışı önceden ihtar etmelidir: 1155
1/c) Hâkim satışa izin vermiş olmalıdır: 1156
ccc) Satışın hüküm ve sonuçları: .......................................... 1156
cc) Borçlunun sözleşmeden dönme hakkı: ................................... 1157
aaa) Genel olarak: ................................................................ 1157
bbb) Dönme hakkı: ............................................................... 1157
ccc) Dönmenin sonuçları: ..................................................... 1158
İkinci Kısım
BORÇ İLİŞKİLERİNİN İFA EDİLMEMESİ
§ 37. BORÇ İLİŞKİSİNİN İFA EDİLMEMESİ VE SONUÇLARI ....................... 1159
I. BORÇ İLİŞKİSİNİN İFA EDİLMEMESİ: 1159
II. BORÇ İLİŞKİSİNİN İFA EDİLMEMESİNİN SONUÇLARI: 1160
1. Aynen ifa (Borçlunun ifaya zorlanması): ............................................. 1161
a) İfa davası (Borçlanılan edimin aynen ifası): .................................... 1161
b) Cebri icra:....................................................................................... 1162
aa) Verme borçlarında:................................................................ 1163
bb) İrade beyanında bulunma yükümlülüğünde:........................... 1164
cc) Yapma ve yapmama borçlarında:........................................... 1165
2. Tazminat davası (Giderim davası): ...................................................... 1167
3. Sözleşmeden dönme: ........................................................................... 1168
III. SÖZLEŞMEDEN DOĞAN BORÇ İLİŞKİLERİNİN İHLALİ: 1168
1. Genel bilgi: ......................................................................................... 1168
2. İhlâl çeşitleri: ...................................................................................... 1169İçindekiler
LI
a) Genel bilgi: ..................................................................................... 1169
b) Kusurlu sonraki ifa imkânsızlığı (Borcun hiç ifa edilmemesi): ........ 1169
c) Gereği gibi ifa etmeme: .................................................................. 1176
aa) Genel bilgi, özellikle sözleşmenin müspet ihlâli kavramı ....... 1176
bb) Gereği gibi ifa etmeme kavramı:............................................ 1179
aaa) Genel bilgi: ................................................................... 1179
bbb) Gereği gibi ifa etmeme türleri: ...................................... 1180
aaaa) Kötü ifa (Schlechterfüllung): 1181
bbbb) Yan yükümlülüklerin ihlâli: 1184
1/a) İfaya yardımcı yan yükümlülüklerin
ihlâli: 1184
1/b) Koruma yükümlülüklerinin ihlâli: 1185
d) Bağımsız yapmama borçlarının ihlâli: ............................................. 1185
e) Borçlunun vaktinden önce ifadan açıkça kaçınması: ........................ 1185
IV. SÖZLEŞMEDEN DOĞAN (AKDÎ) SORUMLULUĞUN ŞARTLARI: 1186
1. Borca aykırı bir davranış olmalıdır (sözleşmenin ihlâli): ...................... 1186
2. Bir zarar doğmuş olmalıdır: ................................................................. 1186
a) Genel bilgi: ..................................................................................... 1186
aa) Sözleşmenin ihlâlinden doğan maddî zarar: ........................... 1187
bb) Sözleşmenin ihlâlinden doğan manevî zarar: ......................... 1188
b) Maddî zararın unsurları: .................................................................. 1189
aa) İfa edilmeyen edimin değeri: ................................................. 1189
bb) Giderler: ................................................................................ 1190
cc) Diğer unsurlar: ...................................................................... 1190
dd) Müspet zarar - menfî zarar:.................................................... 1190
aaa) Müspet zarar: ................................................................ 1191
bbb) Menfî zarar: .................................................................. 1192
ee) Üçüncü kişinin zararı: ........................................................... 1193
3. Sözleşmenin ihlâli ile zarar arasında uygun illiyet bağı
bulunmalıdır:....................................................................................... 1194
4. Borçlu, sözleşmeyi kusurlu olarak ihlâl etmelidir: ............................... 1195
a) Genel ilke: Kusur sorumluluğu: ...................................................... 1195
aa) Genel olarak: ......................................................................... 1195
bb) Akdî kusur kavramı: .............................................................. 1196
cc) Akdî kusurun çeşitleri: .......................................................... 1196
aaa) Kast: ............................................................................. 1196
bbb) İhmal: ........................................................................... 1197
dd) Akdî kusurun unsurları: ......................................................... 1197
aaa) Akdî kusurun sübjektif unsuru: ..................................... 1197
bbb) Akdî kusurun objektif unsuru:....................................... 1198
ee) Kusurun ispatı: ...................................................................... 1200
b) İstisna: Kusursuz sorumluluk: ......................................................... 1202
V. TAZMİNATIN HESAPLANMASI: 1203
VI. BORÇLUNUN YARDIMCI KİŞİLERDEN DOLAYI SORUMLULUĞU: 1207
1. Genel bilgi: ......................................................................................... 1207
2. Borçlunun yardımcı kişilerden dolayı sorumluluğunun şartları: ........... 1208
a) Borçlu ile zarar gören alacaklı arasında bir borç ilişkisi
bulunmalıdır: .................................................................................. 1208
b) Borçlu, borç ilişkisinden doğan borcun ifasını veya bir hakkın kullanılmasını yardımcı kişiye bırakmış olmalıdır: .......................... 1210LII
aa) Borçlunun, borcun üçüncü kişi tarafından yerine
getirilmesine izin vermesi:..................................................... 1210
bb) Üçüncü kişinin ifaya fiilen katılması: .................................... 1211
c) Borcun ifasının, hakkın kullanılmasının yardımcı kişiye
bırakılması caiz olmalıdır: .............................................................. 1216
d) Yardımcı kişi, alacaklıya kendisine verilen işi yürüttüğü sırada
zarar vermiş olmalıdır: .................................................................... 1217
e) Yardımcı kişinin davranışı, borçluya farazî bir kusur olarak yükletilebilmelidir: ......................................................................... 1218
f) Zarar:.............................................................................................. 1220
g) Uygun illiyet bağı bulunmalıdır: ..................................................... 1221
3. Hüküm ve sonuçları: ........................................................................... 1221
a) Genel olarak: .................................................................................. 1221
b) Borçlunun yardımcı kişiye rücu hakkı: ............................................ 1222
c) Yardımcı kişiden dolayı sorumluluğun kaldırılması veya sınırlandırılması: ............................................................................. 1222
VII. SORUMSUZLUK ANLAŞMASI (SORUMLULUKTAN KURTULMA ANLAŞMASI): 1223
1. Genel bilgi: ......................................................................................... 1223
2. Sorumsuzluk anlaşmasının hukukî niteliği: .......................................... 1224
3. Sorumsuzluk anlaşmasının geçerlilik şartları: ...................................... 1225
a) Genel bilgi: ..................................................................................... 1225
b) Kast ve ağır ihmal halinde: ............................................................. 1226
c) Hafif ihmal halinde: ........................................................................ 1227
aa) Alacaklı anlaşmanın yapıldığı sırada hizmet sözleşmesine
göre borçlunun hizmetinde bulunuyorsa: ............................... 1227
VIII. BORÇLUNUN TEMERRÜDÜ: 1228
1. Genel bilgi ve kavram: ........................................................................ 1228
2. Borçlu temerrüdünün şartları: .............................................................. 1231
a) Edimin ifası mümkün olmalıdır: ..................................................... 1231
b) Borç muaccel olmalıdır: .................................................................. 1232
c) Borçluya ihtar yapılmış olmalıdır:................................................... 1232
aa) İhtar kavramı: ........................................................................ 1232
bb) İhtar yerine geçen durumlar: .................................................. 1235
aaa) Belirli vadeli borçlar: .................................................... 1235
1/aaa) Belirli vadenin taraflarca birlikte tespit edilmesi: 1235
1/bbb) Belirli vadeyi tespit yetkisinin sözleşmede
taraflardan birine bildirim yoluyla tanınmış
olması: 1236
cc) İhtara gerek olmayan haller: .................................................. 1237
d) Alacaklı, edimi kabule hazır olmalıdır: ........................................... 1237
e) Borçlunun edimi ifadan kaçınma hakkı bulunmamalıdır: ................. 1237
f) İfa etmeme, borca aykırı bir davranış olmalıdır: .............................. 1237
3. Kusur gerekli değildir: ........................................................................ 1238
4. Borçlu temerrüdünün hüküm ve sonuçları: .......................................... 1239
a) Borçlu temerrüdünün genel sonuçları: ............................................. 1239
aa) Kusursuz temerrüdün sonuçları: ............................................ 1239
aaa) Aynen ifa yükümlülüğü: ............................................... 1239
bbb) Para borçlarında temerrüt faizi ödeme yükümlülüğü: .... 1239
bb) Kusurlu temerrüdün sonuçları: .............................................. 1242İçindekiler
LIII
aaa) Aynen ifa yükümlülüğü: ............................................... 1242
bbb) Gecikmeden doğan zarardan sorumluluk (Gecikme tazminatı): .................................................................... 1242
aaaa) Borçlu ifada gecikmiş (mütemerrit) olmalıdır: 1243
bbbb) Geç ifadan bir zarar doğmuş olmalıdır: 1243
cccc) Zarar ile geç ifa arasında uygun illiyet bağı
bulunmalıdır: 1244
dddd) Zarar borçlunun kusurlu davranışından doğmuş olmalıdır: 1245
ccc) Beklenmedik hâlden (Kazadan) sorumluluk: ................. 1245
aaaa) Genel olarak: 1245
bbbb) Beklenmedik hâlden doğan sorumluluktan
kurtulma: 1246
1/aa) Kusursuzluğun ispatı: 1246
1/bb) Beklenmedik hâlin kaçınılmaz olduğunun
ispatı: 1246
ddd) Para borçlarında aşkın zarardan (munzam zarardan) sorumluluk: .................................................................. 1247
aaaa) Genel bilgi: 1247
bbbb) Şartları: 1249
b) Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde borçlunun temerrüdünün hüküm ve sonuçları: ........................................................................ 1250
aa) Genel olarak: ......................................................................... 1250
bb) Alacaklının seçimlik haklarını kullanmasının şartları:............ 1250
aaa) Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşme olmalıdır: ........... 1250
bbb) Borçlu temerrüde düşmüş olmalıdır: ............................. 1251
ccc) Alacaklı borçluya ek bir süre vermiş olmalıdır: ............. 1251
ddd) Süre verilmesini gerektirmeyen durumlar: .................... 1254
aaaa) Borçlunun durum ve tutumundan süre
verilmesinin etkisiz kalacağı anlaşılmaktaysa: 1254
bbbb) Borçlunun temerrüdü sonunda borcun ifasının
alacaklı için faydasız hale gelmesi: 1254
cccc) Ortada kesin vadeli bir işlem var ise: 1255
eee) Borçlu kusurlu olmalıdır: .............................................. 1256
fff) Verilen süre içinde borç ifa edilmemiş olmalıdır: .......... 1256
cc) Alacaklıya tanınan seçimlik hakların çeşitleri: ....................... 1256
aaa) Aynen ifa ile birlikte gecikme tazminatının istenmesi: .. 1257
bbb) Alacaklının aynen ifa ile birlikte gecikme
tazminatından vazgeçme hakkı: .................................... 1257
aaaa) Genel olarak: 1257
bbbb) Aynen ifa ile birlikte gecikme tazminatından vazgeçenalacaklının, borçluya karşı ikinci seçim
hakkı: 1258
1/a) Müspet zararın tazminini isteme hakkı: 1258
1/b) Sözleşmeden dönme ve menfî tazminat
isteme hakkı: 1261
l/aa) Alacaklının sözleşmeden
dönme hakkı: 1262
1/bb) Alacaklının menfî zararın
tazminini isteme hakkı: ................1266LIV
b)
Kısmî temerrüt:............................................................................... 1269
c)
Ard arda teslimli ve sürekli sözleşmelerde temerrüt: ....................... 1270
IX. SÖZLEŞME GÖRÜŞMELERİNDEN DOĞAN SORUMLULUK (CULPA
IN CONTRAHENDO): 1271
1. Kavram: .............................................................................................. 1271
2. Sorumluluğun hukukî niteliği: ............................................................. 1273
a) Haksız fiil görüşü: .......................................................................... 1273
b) Sözleşmeden doğan sorumluluk görüşü:.......................................... 1274
c) Kendine özgü sorumluluk görüşü: ................................................... 1275
3. Sözleşme görüşmelerinden doğan sorumluluk halleri: ......................... 1276
a) Kanunda düzenlenen görüşme sorumluluğu halleri: ........................ 1276
aa) Kendi kusuruyla yanılan tarafın, sözleşmeyi iptal
etmesinden dolayı karşı tarafın uğradığı zarardan
sorumluluğu: ......................................................................... 1277
bb) Temsil olunanın temsilciye verdiği temsil belgesini geri almamasından dolayı iyiniyetli üçüncü kişilerin uğradığı zarardan sorumluluk: ............................................................. 1277
cc) Yetkisiz temsilcinin sorumluluğu: ......................................... 1278
dd) Başlangıçtaki imkânsızlık nedeniyle sözleşmenin
butlanından doğan zarardan sorumluluk: ............................... 1278
b) Doktrin ve uygulamada kabul edilen görüşme sorumluluğu
halleri: ............................................................................................ 1278
aa) Görüşmeler sırasında kusurlu olarak yanlış bilgi verenin sorumluluğu: ......................................................................... 1278
bb) Bir kimsenin yapmayı asla düşünmediği bir sözleşme
hakkında kötüniyetli ve aldatıcı hareketlerle diğer bir
kimsede sözleşme yapma ümidi uyandırmaktan dolayı
sorumluluğu: ......................................................................... 1279
cc) Koruma yükümlülüklerinin ihlâlinden doğan görüşme sorumluluğu: ......................................................................... 1280
4. Sözleşmeden doğan sorumlulukla sözleşme dışı sorumluluğun
yarışması:............................................................................................ 1281
Üçüncü Kısım
§ 38. BORÇLARIN ÜÇÜNCÜ KİŞİLERE ETKİSİ ............................................... 1285
I. ÜÇÜNCÜ KİŞİ YARARINA SÖZLEŞME 1285
1. Genel bilgi ve kavram: ........................................................................ 1285
2. Üçüncü kişi yararına sözleşmenin geçerlik şartları: ............................. 1286
3. Üçüncü kişi yararına sözleşmenin çeşitleri: ......................................... 1289
a) Eksik üçüncü kişi yararına sözleşme: .............................................. 1289
b) Tam üçüncü kişi yararına sözleşme: ................................................ 1291
aa) Genel olarak: ......................................................................... 1291
bb) Tam üçüncü kişi yararına sözleşmenin benzer kurumlardan
farkı: ..................................................................................... 1293
aaa) Temsilden farkı:............................................................ 1293
bbb) Alacağın devrinden farkı:.............................................. 1294
ccc) Havaleden farkı: ........................................................... 1294
cc) Tam üçüncü kişi yararına sözleşmenin hüküm ve sonuçları: .. 1294
aaa) Vaad ettiren ile vaad eden arasındaki ilişki (Karşılık
ilişkisi): ........................................................................ 1294İçindekiler
LV
bbb) Vaad ettiren ile üçüncü kişi arasındaki ilişki (Değer
ilişkisi): ........................................................................ 1295
ccc) Vaad eden ile üçüncü kişi arasındaki ilişki: ................... 1296
ddd) Üçüncü kişinin hukukî durumu: .................................... 1296
1/a) Üçüncü kişinin hakkı: 1296
1/b) Üçüncü kişinin hakkının özellikleri: 1297
4. Üçüncü kişiyi koruma etkili sözleşme: ................................................ 1298
II. ÜÇÜNCÜ KİŞİNİN FİİLİNİ (EDİMİNİ) ÜSTLENME: 1299
1. Genel bilgi: ......................................................................................... 1299
2. Benzer kurumlardan farkı: ................................................................... 1300
a) Garanti sözleşmesinden farkı: ......................................................... 1300
b) Kefaletten farkı: .............................................................................. 1301
c) Temsilden farkı:.............................................................................. 1302
d) Havaleden farkı: ............................................................................. 1302
e) Borcun üstlenilmesinden farkı: ....................................................... 1302
3. Üçüncü kişinin fiilini üstlenmenin şartları: .......................................... 1303
a) Bir üstlenme olmalıdır: ................................................................... 1303
b) Üçüncü kişinin bir edimi üstlenilmelidir: ........................................ 1304
c) Sözleşmenin tarafları fiil ehliyetine sahip olmalıdır: ....................... 1305
4. Üçüncü kişinin fiilini üstlenmenin hüküm ve sonuçları:....................... 1306
Dördüncü Bölüm
BORÇ İLİŞKİLERİNDE ÖZEL DURUMLAR
Birinci Kısım KOŞULA ((şarta) BAĞLI BORÇLAR
§ 39. KOŞUL KAVRAMI, KOŞULUN ÇEŞİTLERİ VE SONUÇLARI ................ 1309
I. KOŞUL KAVRAMI: 1309
1. Genel bilgi ve tanım: ........................................................................... 1309
2. KOŞULUN bazı kurumlardan farkı: .................................................... 1311
a) “Sözleşme hükümleri” kavramından farkı: ...................................... 1311
b) Hukukî KOŞUL kavramından farkı:................................................ 1311
c) Yükümlülükten farkı: ...................................................................... 1312
d) Vadeden farkı: ................................................................................ 1313
3. Koşul olarak gösterilen olayın nitelikleri: ............................................ 1314
a) Koşul, her şeyden önce tarafların iradesine dayanmalıdır. ............... 1314
b) Koşulı oluşturan olay belirsiz bir olay olmalıdır: ............................. 1314
c) Olay geleceğe ilişkin bir olay olmalıdır: .......................................... 1315
4. Koşulun caiz olması: ........................................................................... 1315
a) Kural: Koşul özgürlüğü:.................................................................. 1315
b) İstisna: Koşul yasağı (Koşul kabul etmeyen işlemler): .................... 1316
c) Yasak koşullar: ............................................................................... 1316
aa) Hukuka veya ahlaka aykırı koşullar: ...................................... 1316
bb) İmkânsız koşullar: ................................................................. 1317
d) Anlamsız ve başkalarını rahatsız edici koşullar: .............................. 1317
5. Koşulun çeşitleri: ................................................................................ 1318
a) Olayın konusuna göre koşulUn çeşitleri: ......................................... 1318
aa) Olumlu ve olumsuz koşullar: ................................................. 1318
bb) İradî, tesadüfî ve karma koşullar: ........................................... 1318LVI
b) Olayın sonuçlarına göre koşulun çeşitleri: ....................................... 1320
aa) Geciktirici koşul: ................................................................... 1320
bb) Bozucu koşul:........................................................................ 1320
6. Koşulun hüküm ve sonuçları: .............................................................. 1321
a) Koşula bağlı hukukî işlemin koşulun gerçekleşmesinden önceki
(askı durumundaki) hüküm ve sonuçları:......................................... 1321
aa) Geciktirici koşula bağlı hukukî işlemin koşulun gerçekleşmesinden önceki hüküm ve sonuçları: ..................... 1321
aaa) Geciktirici koşula bağlı borçlandırıcı işlemde: .............. 1322
bbb) Geciktirici koşula bağlı tasarruf işleminde: ................... 1324
bb) Bozucu koşula bağlı işlemin koşulun gerçekleşmesinden önceki (askı devresindeki) hüküm ve sonuçları: ..................... 1325
b) Koşula bağlı hukukî işlemin koşulun gerçekleşmesinden sonraki hüküm ve sonuçları: ........................................................................ 1326
aa) Koşulun gerçekleşmesi: ......................................................... 1326
aaa) Geciktirici koşula bağlı işlemin koşulun
gerçekleşmesinden sonraki hüküm ve sonuçları: ........... 1326
bbb) Bozucu koşula bağlı işlemin koşulun
gerçekleşmesinden sonraki hüküm ve sonuçları: ........... 1327
bb) Koşulun gerçekleşmiş sayılması: ........................................... 1328
cc) Koşulun ortadan kalkması veya imkânsızlaşması: .................. 1330
İkinci Kısım
CEZA KOŞULU, BAĞLANMA PARASI VE CAYMA PARASI
§ 40. CEZA KOŞULU .............................................................................................. 1331
I. KAVRAM: 1331
II. HUKUKî NİTELİĞİ: 1332
III. CEZA KOŞULUNUN BAĞLI OLDUĞU ŞEKİL: 1334
IV. CEZA KOŞULUNUN AMACI VE ÇEŞİTLERİ: 1334
1. Seçimlik ceza koşulu: .......................................................................... 1335
2. İfaya eklenen ceza koşulu:................................................................... 1336
3. İfayı engelleyen ceza koşulu (Wandelpön = dönme cezası): ................ 1337
V. CEZA KOŞULU İLE ZARAR ARASINDAKİ İLİŞKİ: TAZMİNAT
TALEBİ: 1337
1. Ceza koşulu isteminin zarardan bağımsızlığı: ...................................... 1337
2. Aşkın (fazla) zararın giderilmesini isteme hakkı: ................................. 1338
VI. BORÇLUNUN AŞIRI CEZANIN İNDİRİLMESİNİ İSTEME HAKKI 1339
1. Genel olarak: ....................................................................................... 1339
2. Aşırı cezanın indirilmesinin koşulları: ................................................. 1340
a) Geçerli bir ceza koşulu anlaşması bulunmalıdır:.............................. 1340
b) Ceza koşulu muaccel olmalıdır: ...................................................... 1340
c) Ceza henüz ifa edilmemiş olmalıdır: ............................................... 1340
d) Ceza koşulu aşırı derecede yüksek olmalıdır: .................................. 1340
§ 41. BAĞLANMA PARASI, CAYMA PARASI: ................................................... 1343
I. BAĞLANMA PARASI (HAFTGELD): 1343
II. CAYMA PARASI (REUGELD):..........................................................................1344İçindekiler
LVII
Üçüncü Kısım
BORÇLU VE ALACAKLININ BİRDEN ÇOK OLMASI
§ 42. BORÇLUNUN BİRDEN ÇOK OLMASI ....................................................... 1347
I. BİRDEN ÇOK BORÇLUNUN MEVCUT OLDUĞU BORÇ İLİŞKİLERİ: 1347
1. Bireysel borç ilişkisi:........................................................................... 1348
2. Elbirliği halinde borç ilişkisi: .............................................................. 1348
II. BİREYSEL BORÇ İLİŞKİSİNİN ÇEŞİTLERİ: 1349
1. Bölünemeyen borç: ............................................................................. 1349
2. Müteselsil borç:................................................................................... 1350
3. Kümülâtif borç: ................................................................................... 1350
4. Kısmî borç: ......................................................................................... 1351
5. İkincil (Talî) borç: ............................................................................... 1352
III. MÜTESELSİL BORÇ (SOLIDARSCHULD): 1352
1. Tanım: ................................................................................................ 1352
2. Müteselsil borcun hukukî niteliği: ....................................................... 1353
3. Müteselsil borcun özellikleri: .............................................................. 1354
4. Müteselsil borcun doğuş sebepleri: ...................................................... 1355
a) Hukukî işlemden (sözleşmeden) doğan müteselsil borç: .................. 1356
aa) Sözleşmenin kurulduğu sırada tarafların ortak irade beyanlarından doğan müteselsil borç: .................................... 1356
bb) Borca katılma (birlikte borç üstlenme) yoluyla meydana
gelen müteselsil borç: ............................................................ 1357
b) Kanundan doğan müteselsil borçlar: ............................................... 1357
5. Müteselsil borcun hüküm ve sonuçları:................................................ 1358
a) Alacaklı ile borçlular arasındaki hukukî durum (dış ilişki): ............. 1358
aa) Alacaklının müteselsil borçlular karşısındaki hukukî
durumu:................................................................................. 1358
bb) Müteselsil borçluların alacaklı karşısındaki hukukî
durumları: ............................................................................. 1359
aaa) Müteselsil borçluların sahip oldukları ortak def’i ve itirazlar: ........................................................................ 1359
bbb) Müteselsil borçlulardan herbirinin sahip olduğu
kişisel def’i ve itirazlar: ................................................ 1360
ccc) Müteselsil borçluların bireysel davranışı: ...................... 1361
b) Borçlular arasındaki iç ilişki: .......................................................... 1363
aa) Borçluların birbirlerine karşı rücu hakkı: ............................... 1363
bb) Halefiyet: .............................................................................. 1365
6. Müteselsil borcun sona ermesi:............................................................ 1367
a) Müteselsil borcun alacaklı tatmin edilerek sona ermesi: .................. 1367
b) Müteselsil borcun alacaklı tatmin edilmeksizin sona ermesi: ........... 1368
7. Tam teselsül - Eksik teselsül: .............................................................. 1369
§ 43. ALACAKLININ BİRDEN ÇOK OLMASI: ................................................... 1371
I. ELBİRLİĞİ HALİNDE ALACAK İLİŞKİSİ: 1371
II. BİREYSEL ALACAK İLİŞKİSİ: 1371
1. Bölünemeyen alacak: .......................................................................... 1371
2. Kümülâtif alacak: ................................................................................ 1372
3. Kısmî alacak: ...................................................................................... 1372
4. Müteselsil alacak:................................................................................ 1372LVIII
a) Kavram ve tanım: ........................................................................... 1372
b) Doğuş sebepleri: ............................................................................. 1373
c) Tarafların hukukî durumu: .............................................................. 1374
aa) Borçlunun hukukî durumu: .................................................... 1374
bb) Alacaklının hukukî durumu: .................................................. 1374
d) Müteselsil alacağın sona ermesi: ..................................................... 1376
Dördüncü Kısım
BORÇ İLİŞKİLERİNDE ALACAKLI VE BORÇLU TARAFIN DEĞİŞMESİ
§ 44. ALACAĞIN DEVRİ VE BORCUN ÜSTLENİLMESİ .................................. 1380
I. ALACAĞIN DEVRİ: 1380
1. Kavram: .............................................................................................. 1380
2. Alacağın devrinin çeşitleri:.................................................................. 1382
a) Kanunî devir: .................................................................................. 1382
b) Yargısal devir: ................................................................................ 1383
c) İradî devir: ...................................................................................... 1384
3. Devrin hukukî niteliği: ........................................................................ 1384
a) Alacağın devri hukukî bir işlemdir: ................................................. 1384
b) Alacağın devri bir tasarruf işlemidir:............................................... 1384
c) Alacağın devri sözleşmeye dayalı bir işlemdir: ............................... 1386
d) Alacağın devri sebebe bağlı bir işlemdir: ........................................ 1386
4. Devrin esas ve şekle ilişkin koşulları: .................................................. 1389
a) Devrin esasa ilişkin koşulları: ......................................................... 1389
b) Devrin şekle ilişkin koşulları: ......................................................... 1390
5. Devrin konusu: .................................................................................... 1391
a) Kural: ............................................................................................. 1391
b) İstisnalar: ........................................................................................ 1393
aa) Genel olarak: ......................................................................... 1393
aaa) Kanuna göre devri yasak olan alacaklar: ....................... 1393
bbb) Sözleşmeye göre devri yasak olan alacaklar: ................. 1394
ccc) Hukukî ilişkinin niteliğine göre devri yasak olan
alacaklar: ...................................................................... 1394
bb) Devir yasağına uymamanın hüküm ve sonuçları: ................... 1395
6. Devrin kapsamı: .................................................................................. 1395
7. Devrin hüküm ve sonuçları:................................................................. 1396
a) Devrin aslî sonuçları: ...................................................................... 1396
aa) Alacağın devralana geçmesi ve alacaklının değişmesi: .......... 1396
bb) Devredenin garanti (tekeffül) borcu: ...................................... 1396
cc) İspat araçlarını, özellikle yazılı delilleri (senet ve belgeleri) teslim borcu: ......................................................................... 1397
b) Devrin yan sonuçları: ...................................................................... 1397
aa) Öncelik haklarının asıl alacakla birlikte devralana geçmesi: .. 1397
bb) Yan (fer’i) hakların devralana geçmesi: ................................. 1397
cc) Düzenleyici (ikincil) hakların, özellikle yenilik doğuran
hakların geçmesi: .................................................................. 1398
c) Devralan ile borçlu arasındaki hukukî ilişki: ................................... 1398
aa) Borçlunun devre izin vermesi gerekli değildir: ...................... 1398
bb) Borçlunun def’i (savunma) hakları: ....................................... 1399
d) Devreden ile devralan arasındaki hukukî ilişki: ............................... 1401
II. BORCUN ÜSTLENİLMESİ (SCHULDÜBERNAHME): ...................................1401İçindekiler
LIX
1. Kavram: .............................................................................................. 1401
2. Çeşitleri: ............................................................................................. 1402
a) Borcun iç üstlenilmesi: ................................................................... 1402
aa) K a v r a m: ........................................................................... 1402
bb) Borcu iç üstlenme sözleşmesi: ............................................... 1403
cc) İç üstlenmesi sözleşmesinin hüküm ve sonuçları: .................. 1404
b) Borcun dış üstlenilmesi (Externe Schuldübernahme):...................... 1406
aa) Kavram: ................................................................................ 1406
bb) Sözleşmenin konusu: ............................................................. 1406
cc) Dış üstlenme sözleşmesinin tarafları: ..................................... 1407
dd) Borcun dış üstlenilmesi sözleşmesinin kurulması: ................. 1407
aaa) Öneri: ........................................................................... 1408
bbb) Kabul:........................................................................... 1408
ee) Dış üstlenme sözleşmesinin şekli:.......................................... 1409
ff) Borcun dış üstlenilmesinin hüküm ve sonuçları: .................... 1409
aaa) Aslî sonuçlar:................................................................ 1409
bbb) Yan (fer’i) sonuçlar: ..................................................... 1410
ccc) Borcu üstlenenin savunmaları (def’i hakları):................ 1410
c) Bir malvarlığının veya işletmenin devri yoluyla borcun
üstlenilmesi: ................................................................................... 1412
aa) Kavram: ................................................................................ 1412
bb) Hüküm ve sonuçları: ............................................................. 1412
d) İşletmelerin birleşmesi ve şekil değiştirmesi: .................................. 1413
5. Borca katılma: ..................................................................................... 1414
a) Kavram:.......................................................................................... 1414
b) Hüküm ve sonuçları: ....................................................................... 1415
6. Sözleşmenin devri: .............................................................................. 1415
Beşinci Kısım
BORCU SONA ERDİREN SEBEPLER
§ 45. GENİŞ ANLAMDA BORCUN, ÖZELLİKLE SÖZLEŞME İLİŞKİSİNİN
SONA ERMESİ: .............................................................................................. 1417
I. BOZMA SÖZLEŞMESİ (İKALE = AUFHEBUNGSVERTRAG): 1418
II. FESİH (KÜNDIGUNG): 1420
IV. GERİ ALMA (WIDERRUF): 1424
V. İPTAL (ANFECHTUNG): 1424
§ 46. DAR ANLAMDA BORCUN SONA ERMESİ: .............................................. 1425
I. GENEL OLARAK: 1425
II. DAR ANLAMDA BORCU SONA ERDİREN SEBEPLER: 1425
1. Borcun yenilenmesi:............................................................................ 1425
a) Kavram:.......................................................................................... 1425
b) Yenilemenin koşulları: .................................................................... 1426
aa) Eski bir borç mevcut olmalıdır: ............................................. 1426
bb) Yeni bir borç kurulmalıdır: .................................................... 1427
cc) Taraflar yenileme iradesine sahip olmalıdır: .......................... 1427
c) Yenileme karinesi yasağı: ............................................................... 1427
d) Cari hesap ile ilgili karine: .............................................................. 1428
e) Yenilemenin hukukî niteliği: ........................................................... 1429
f) Yenilemenin hukukî sonuçları:........................................................ 1429LX
2. Alacaklı ve borçlu sıfatlarının birleşmesi:............................................ 1430
a) Kavram:.......................................................................................... 1430
b) Birleşmenin hukukî sonucu: ............................................................ 1431
aa) Borç, kural olarak sona erer: .................................................. 1431
bb) İstisnalar: .............................................................................. 1432
cc) Borcun yeniden doğması: ...................................................... 1432
3. İbra: .................................................................................................... 1433
a) Kavram:.......................................................................................... 1433
b) İbranın hukukî niteliği: ................................................................... 1434
c) İbra sözleşmesinin unsurları:........................................................... 1435
aa) Esasa ilişkin unsurlar:............................................................ 1435
bb) İbra sözleşmesinin şekli:........................................................ 1436
d) İbranın sonuçları: ............................................................................ 1436
4. Takas (Verrechnung): .......................................................................... 1437
a) Kavram:.......................................................................................... 1437
b) Takasın hukukî niteliği: .................................................................. 1437
c) Takasın çeşitleri:............................................................................. 1438
d) Takasın koşulları: ........................................................................... 1439
aa) Olumlu koşullar:.................................................................... 1439
aaa) Takas edilecek borçlar karşılıklı olmalıdır: ................... 1439
bbb) Takas edilecek borçlar para borcu veya özdeş borç
(aynı türden borç) olmalıdır: ......................................... 1440
ccc) Takas edilecek borçlar muaccel olmalıdır: .................... 1441
ddd) Takas edilecek borç dava edilebilir bir borç
olmalıdır: ...................................................................... 1442
bb) Olumsuz koşullar: ................................................................. 1442
aaa) Taraflar, takas hakkını sözleşme ile ortadan kaldırmış olmamalıdır: ................................................................. 1442
bbb) Kanun takas hakkını ortadan kaldırmış olmamalıdır: ..... 1443
e) Takasın sonuçları: ........................................................................... 1443
5. Zamanaşımı (Verjährung): .................................................................. 1445
a) Kavram:.......................................................................................... 1445
b) Zamanaşımının koşulları: ................................................................ 1448
aa) Zamanaşımına tâbi bir alacak olmalıdır: ................................ 1448
bb) Zamanaşımı süresi geçmiş olmalıdır: ..................................... 1449
aaa) Sürenin işlemeye başlaması: ......................................... 1449
aaaa) Kural: 1449
bbbb) İstisna: 1451
bbb) Zamanaşımı sürelerinin sözleşme ile
değiştirilememesi:......................................................... 1451
ccc) Sürenin hesaplanması: .................................................. 1453
aaaa) Olağan zamanaşımı süresi: 1453
bbbb) Olağanüstü zamanaşımı süresi: 1454
1/a) Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret
gibi diğer dönemsel edimler. 1454
1/b) Otel, motel, pansiyon ve tatil köyü gibi yerlerdeki konaklama bedelleri ile lokanta
ve benzeri yerlerdeki yeme içme
bedelleri.........................................................1454İçindekiler
LXI
1/c) Küçük sanat işlerinden ve küçük çapta
perakende satışlardan doğan alacaklar 1454
1/d) Bir ortaklıkta, ortaklık sözleşmesinden
doğan ve ortakların birbirleri veya
kendileri ile ortaklık arasındaki; bir ortaklığınmüdürleri, temsilcileri,
denetçileri ile ortaklık veya ortaklar
arasındaki alacaklar. 1455
1/e) Vekâlet, komisyon ve acentalık sözleşmelerinden, ticarî simsarlık ücreti
alacağı dışında, simsarlık sözleşmesinden
doğan alacaklar 1455
1/f) Yüklenicinin yükümlülüklerini ağır
kusuruyla hiç veya gereği gibi ifa
etmemesi dışında, eser sözleşmesinden
doğan alacaklar 1455
cccc) Diğer olağanüstü zamanaşımı süreleri: 1456
1/a) Haksız fiilden doğan tazminat
alacaklarında: 1456
1/b) Sebepsiz zenginleşmeden doğan alacak
hakkı: 1456
1/c) Ayıptan doğan alacak hakkı: 1456
c) Zamanaşımının durması ve kesilmesi: ............................................. 1457
aa) Zamanaşımının durması: ....................................................... 1457
aaa) Genel olarak: ................................................................ 1457
bbb) Zamanaşımını durduran sebepler: ................................. 1457
aaaa) Velayet süresince, çocukların ana ve babalarından
olan alacakları için 1458
bbbb) Vesayet süresince, vesayet altında bulunanların
vasiden veya vesayet işlemleri sebebiyle
Devletten olan alacakları için. 1458
cccc) Evlilik devam ettiği sürece, eşlerin diğerinden
olan alacakları için 1458
dddd) Hizmet ilişkisi süresince, ev hizmetlilerinin onları çalıştıranlardan olan alacakları için. 1458
eeee) Borçlu, alacak üzerinde intifa hakkına sahip
olduğu sürece. Borçlu 1459
ffff) Alacağı, Türk mahkemelerinde ileri sürme
imkânının bulunmadığı sürece 1459
gggg) Alacaklı ve borçlu sıfatının aynı kişide
birleşmesinde, birleşmenin ileride geçmişe etkili
olarak ortadan kalkması durumunda, bu durumun
ortaya çıkmasına kadar geçecek sürece. 1459
bb) Zamanaşımının kesilmesi: ..................................................... 1460
aaa) Genel olarak: ................................................................ 1460
bbb) Zamanaşımını kesen sebepler:....................................... 1460
aaaa) Borçlunun fiiline dayanan kesilme sebepleri: 1461
bbbb) Alacaklının fiiline dayanan kesilme sebepleri: 1462
1/a) Alacaklının alacağını dava veya def’i
yoluyla mahkeme ya da Hakem önünde
ileri sürmesi: ..................................................1462LXII
1/b) Alacaklının icra takibinde bulunması: 1463
1/c) Alacaklının borçlu aleyhine iflâs
masasına başvurması da zamanaşımını
keser: 1463
d) Davanın reddedilmesi halinde ek süre: ............................................ 1463
e) Zamanaşımı def’İinden feragat: ..................................................... 1464
f) Zamanaşımının hüküm ve sonuçları: ............................................... 1466
aa) Genel olarak: ......................................................................... 1466
bb) Borçlunun zamanaşımı def’ini ileri sürme hakkı: ................... 1466
cc) Zamanaşımına uğramış bir alacak, alacaklıya eksik bir
alacak hakkı verir: ................................................................. 1467
dd) Borçlu, her hak gibi, zamanaşımı def’ini ileri sürme
hakkını da kötüye kullanamaz: .............................................. 1468
6. Borçlunun sorumlu olmadığı sonraki imkânsızlık: ............................... 1468
a) Kavram:.......................................................................................... 1468
b) Unsurları: ....................................................................................... 1468
aa) Borçlanılan edim sonradan imkânsız hale gelmelidir: ............ 1468
bb) Borçlu imkânsızlıktan sorumlu olmamalıdır: ......................... 1471
c) Borçlunun ihbar yükümlülüğü:........................................................ 1472
d) Sonraki imkânsızlığın hüküm ve sonuçları: ..................................... 1473
aa) Borcun sona ermesi: .............................................................. 1473
bb) Tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde karşı edim
sorunu: .................................................................................. 1473
aaa) Kural: Karşı edim borcunun sona ermesi:...................... 1473
bbb) İstisna: Karşı edim borcunun sona ermemesi:................ 1474
e) İkame değer: ................................................................................... 1475
III. BORCUN SONA ERMESİNİN YAN HAKLAR ÜZERİNDEKİ ETKİSİ: 1476
MADDE ENDEKSİ.................................................................................................. 1481
KAVRAM ENDEKSİ .............................................................................................. 1493