Anayasa Hukuku Genel Kısım (9786253813628)

Sekizinci Baskıya Önsöz 7
Önsöz 9
Kısaltmalar 37
Birinci Bölüm
DEVLETİN HUKUKSAL ÇERÇEVESİ OLARAK
ANAYASA VE ANAYASA HUKUKU
Birinci Kısım
ANAYASA KAVRAMI VE ANAYASA HAREKETLERİ
I. ANAYASA KAVRAMI: ORTAYA ÇIKIŞI VE GELİŞİMİ 41
A. Anayasa Kavramının Etimolojisi 41
B. Anayasacılık Düşüncesi ve Hareketleri 44
1. Anlamı ve Tarihçesi 44
2. Liberal Anayasacılığın Düsturları (Mottoları) 47
3. Liberal Anayasacılığın Amaç ve İlkeleri 48
4. Anayasacılık ve Demokrasi Düşüncesi Arasındaki Karşıtlık ve Anayasal Demokrasi 50
C. Anayasacılık Düşüncesinde Anayasaya Yüklenen İşlevsel Anlam: Anayasanın Siyasal Anlamı 52
D. Anayasanın Anlam Erozyonuna Uğraması 54
E. Anayasacılığın İçini Boşaltma Eğilimleri: Liberal Anayasacılık Versus İlliberal Anayasacılık (!) ve Anayasacılık Öykünmeleri 56
1. Liberal Anayasacılığa Yönelik Tehditler ve “Anti–Anayasacılık” (!) Tezleri 56
2. Anayasacılık Çeşitlemelerinin (!) Anayasacılığı Sulandırma Sorunu 60
F. Türkçede Terminoloji Sorunu ve Tartışması 62
II. ANAYASALARIN İŞLEVLERİ 64
A. Hukuksal İşlevleri 66
1. Anayasa, Hukuk Düzeninin Geçerlilik Temelidir 66
2. Anayasa, Devletin Kurucu İşlemi ve Yönetenlerin Statüsüdür 66
3. Anayasa, Bir Devletin Uluslararası Toplumdaki Sembolüdür 67
4. Anayasa, Siyasal İktidarın Sınır ve Çerçevesi, Özgürlüğün Güvence Aracıdır 67
B. Siyasal İşlevleri 68
1. Anayasa Egemen Halkın İradesini Yansıtan İşlemdir 68
2. Anayasa Yönetimin Meşruiyet Kaynağıdır 69
3. Anayasa Ulusal Bütünlüğün ve Ortak Kimlik İnşasının Temel Unsurudur 70
4. Anayasa Bir İdeoloji ve Felsefenin Somutlaşmış İfadesidir 73
5. Anayasa Siyasal İstikrarı Sağlama Aracıdır 74
III. ANAYASALARIN İÇERİĞİ 74
A. Genel Çerçeve 74
1. Anayasal Değerlere Dair Hükümler (Anayasal Kimlik) 75
2. Devlet Teşkilatına Dair Hükümler (Anayasal Kurumlar) 75
3. Hak ve Özgürlüklere Dair Hükümler (Anayasal Hak ve Özgürlükler) 76
B. Anayasal Başlangıçlar ve Pozitif Değeri Sorunu 77
1. Anayasal Başlangıçlar (dibace, önsöz, preamble) 77
2. Başlangıçların Pozitif Hukuk Gücü Sorunsalı 79
a. Hukuksal Güçleri Yönünden Başlangıç Türleri 79
aa. Dekoratif Başlangıçlar 80
bb. Bağlayıcı Başlangıçlar 80
cc. Yorumlayıcı Başlangıçlar 80
b. Pozitif Değere Sahip Başlangıçlar Sorunu 80
aa. Yasama Organına “Açık Çek” Sunması 81
bb. Anayasa Yargısına Geniş Değerlendirme Marjı Bırakması 82
c. Anayasal Başlangıçlara İlişkin Genel Değerlendirme 83
IV. ANAYASA HUKUKU VE DİĞER HUKUK DALLARI ÜZERİNDE ETKİSİ 83
A. Tanım 83
B. Anayasa Hukuku Alanının Çerçevesini Çizmede Zorluk 85
C. Anayasa Hukukunun İçeriği: Anayasa Hukuku, Anayasanın Hukuku 85
1. Genel Olarak 85
2. Anayasa Hukukunun Kısımları 87
3. Anayasa Hukuku Alanının Genişlemesi ve Bunun Alanın İsimlendirilmesi ve İçeriği Üzerinde Etkisi 89
a. Anayasa Hukukunun Alanının Genişlemesi 89
b. Anayasa Hukukunun Alanının Genişlemesinin Dersin İçeriği, Yöntemi ve İsimlendirilmesi Üzerindeki Etkisi 90
c. Günümüzde Anayasa Hukukunun Alanı 92
D. Anayasa Hukukunun Uluslararasılaşması 94
E. Anayasa Hukuku ve Siyaset Bilimi 96
1. Konu Bakımından Ayrılamama 96
2. Yöntemsel Ayrışma 97
3. Karşılıklı Etkileşim 97
V. ANAYASA HUKUKUNUN BELİRGİN ÖZELLİKLERİ 98
A. Anayasa Hukuku, Bir Yandan Eski, Bir Yandan Genç Bir Hukuk Dalıdır 99
B. Anayasa Hukuku, Kamu Hukukunun Bir Dalıdır 99
C. Anayasa Hukuku Sürekli Değişim İçinde Olan Bir Hukuk Dalıdır 100
D. Anayasa Hukuku Diğer Hukuk Dallarına da Hâkim Bir Hukuk Dalıdır: “Hukukun Anayasallaşması” 101
E. Anayasa Hukuku, Değerlere Dayalı Bir Hukuk Dalıdır (Un droit engagé) 103
VI. ANAYASA HUKUKUNUN KAYNAKLARI 106
A. Bilgi Kaynağı 106
B. Organik Kaynak 106
C. Sosyolojik Kaynak 106
D. Şekli Kaynak 108
VII. ANAYASA HUKUKUNDA YÖNTEM 109
A. Genel Olarak Hukuksal Pozitivizm Yöntemi (Egzejetik Yöntem/Metin Yorumculuğu Yöntemi) 109
B. Anayasa Hukukunda Yöntemler 110
1. Dogmatik Yöntem 111
2. Yöntem Genişlemesi ve Sosyolojik Yönteme Başvuru Gereği 112
İkinci Kısım
ANAYASALARIN ÇEŞİTLİ AÇILARDAN SINIFLANDIRILMASI
I. ANLAMLARI YÖNÜNDEN ANAYASALAR: ANAYASANIN TERMİNOLOJİK AÇIDAN İKİ FARKLI ANLAMI 117
A. Geniş (Maddi) Anlamda Anayasa (la constitution au sens large) 118
B. Dar (Şekli) Anlamda Anayasa (au sens strict) 120
C. Geniş Anlamda Anayasa–Dar Anlamda Anayasa Arasındaki İlişkiler 121
D. Geniş ve Dar Anlamda Anayasa Tanımlarının Karşılaştırılması 123
E. Ayrıma Yönelik Tereddütler ve Ayrımın Gerekli Olup Olmadığı 123
II. ŞEKİLLERİ YÖNÜNDEN 126
A. Yazılı Anayasalar (written constitutions) 126
B. Gelenek Ağırlıklı Anayasalar 127
1. Tanım 127
2. Yazılı Anayasa İle Gelenek Ağırlıklı Anayasanın Karşılaştırılması 129
3. Gelenek Ağırlıklı Anayasaların Oluşumu 129
a. Objektif Unsur (Maddi Unsur–Tekrarlama Olgusu–Répétition) 130
b. Sübjektif Unsur (Manevi/Psikolojik Unsur–le centiment d’obligation) 130
c. Hukuksallık Unsuru 130
4. Gelenek Ağırlıklı Anayasalar ile Anayasa Gelenekleri İlişkisi 131
a. Anayasa Geleneği Kavramı 131
b. Anayasa Geleneklerinin İşlevi 133
aa. Yazılı Anayasanın Boşluklarını Doldurma İşlevi (Praeter Legem) 133
bb. Yazılı Anayasa Kuralını Yorumlayıcı İşlevi veya Belirsizliklerini Giderme İşlevi (Secundum Legem) 133
cc. Yazılı Anayasa Kuralını Kaldırma veya Değiştirme İşlevi (Praeter Constitutionem) 134
c. Anayasa Geleneklerinin Anayasa Uygulamalarından (Pratiklerinden) Farkı 134
C. Yazılı Anayasa–Gelenek Ağırlıklı Anayasa Ayrımının Değerlendirilmesi 136
III. DEĞİŞTİRİLİŞLERİ YÖNÜNDEN 137
A. Katı Anayasalar (Sert Anayasalar/Bükülmez Anayasalar) 137
1. Tanım ve Önemi 137
2. Özellikleri ve Sonuçları 138
3. Katılığın Olumlu ve Olumsuz Yanları 140
a. Olumlu Yanları 140
b. Olumsuz Yanları 140
c. Değerlendirme 141
d. Katılığı Sağlayıcı Düzenlemeler 142
B. Esnek (Yumuşak) Anayasalar 142
IV. ANAYASA YAZIM TEKNİĞİ YÖNÜNDEN ANAYASALAR 144
A. Düzenleyici Anayasa–Çerçeve Anayasa 144
1. Tanım 144
2. Değerlendirme ve Uygulamada Durum 146
B. Yazılım Yöntemi Bakımından: Orijinal (Özgün) Anayasalar–Taklit Anayasalar 148
V. İŞLEVLERİ (FELSEFELERİ) YA DA ANAYASACILIK YÖNÜNDEN ANAYASALAR 151
A. Anayasal Ontoloji ve Anlam Kayması (invertion) 151
B. Anayasaları “Ontolojik Açıdan” Sınıflandırma Gereği ve Anayasa Türleri 153
VI. İÇERDİKLERİ HÜKÜMLERİN NİTELİĞİ BAKIMINDAN: SİYASAL ANAYASA/SOSYAL ANAYASA 156
İkinci Bölüm
ANAYASALARIN YAPILMASI VE DEĞİŞTİRİLMESİ
I. KURUCU İKTİDAR KAVRAMI 159
II. ASLİ KURUCU İKTİDAR (le pouvoir constituant originaire; pouvoir créateur) 162
A. Niteliği 162
1. Hukukun Sıfır Noktası Tezi (Hukuk Boşluğu) 163
2. Asli Kurucu İktidarın Sınırlılığı Tezi: Hukukun Sürekliliği 164
a. Genel Olarak 164
b. Asli Kurucu İktidarın Sürekliliği ve Sınırlılığı 166
3. Değerlendirme 167
B. Asli Kurucu İktidarın Eylemsel Sınırları 169
1. İç Dinamikler 169
2. Dış Dinamikler: Uluslararası Kuruluşların Kurucu İktidar Üzerindeki Etkisi 169
C. Yeni Anayasanın Ortaya Çıktığı Durumlar 172
1. Yeni Bir Devletin Kurulması 173
2. Mevcut Devletin Anayasal Düzeninin Şiddet Yoluyla Ortadan Kalkması ya da Egemenliğin Kaybedilmesi 173
3. Mevcut Anayasal Düzenin Devamında 177
III. YENİ ANAYASA YAPIM YÖNTEMLERİ: KURUCU İKTİDARIN SOMUTLAŞMASI 180
A. Otoriter Yöntemler (Antidemokratik/Monokratik/Otokratik Yöntemler) 182
1. Ferman Yöntemi (charte octroyée) 183
2. Misak/Pakt (charte négociée) Yöntemi 184
B. Demokratik Anayasa Yapımı Yöntemleri 185
1. Halkın Doğrudan Anayasa Yapımı (Doğrudan Demokrasi Yöntemi) 187
2. Kurucu Referandum Yöntemi (Yarı Doğrudan Demokrasi Yöntemi) 187
a. Genel Olarak 187
b. Olağan Parlamentolara Kuruculuk İşlevi Verme 191
aa. 1946 Tarihli IV. Cumhuriyet Anayasası Yapımı 193
bb. 1958 Tarihli V. Cumhuriyet Anayasası 195
cc. Şili Anayasası’nın Yenilenmesi Süreci 196
3. Konvansiyon Yöntemi (Kurucu Meclis/Temsili Demokrasi Yöntemi) 197
C. Karma Yol: Plebisiter Kuruculuk (Kurucu Plebisit Yolu): Demokratik Anayasa Yapımının Bozulmuş Hâli 198
1. Yöntemin Tanımı ve Tarihçesi 198
2. Kurucu Referandumdan Farklılık 200
IV. ANAYASALARIN DEĞİŞTİRİLMESİ: “KURULU İKTİDAR” (Pouvoir constitué, pouvoir institué) 201
A. Tanım ve Kurucu İktidardan Farklılıkları 201
B. Kurulu İktidarın Sınırlılığının Meşruiyeti 204
C. Kurulu İktidarın Sahibi 205
D. Genel Olarak Anayasaların Değiştirilmesi Usulleri 207
E. Anayasaların Değiştirilmesinde İzlenen Süreçler 210
1. Öneri/Teklif Süreci (l’initiative) 210
2. Metnin Görüşülmesi ve Karara Bağlanması (Discussion/décision) 211
a. Birden Fazla Görüşme Esasına Bağlama 211
b. Nitelikli Çoğunluklara Tâbi Tutma 212
3. Onay (Ratification) 213
F. Anayasa Değiştirme Yetkisinin Sınırlamaları ve Bunların Pozitif Değeri 214
1. Genel Olarak Sınırlamalar 214
a. Konu Sınırlamaları (maddi sınırlamalar/ (limites matérielles) 215
b. Zamansal Sınırlamalar (limites temporelles) 217
c. Dönemsel (Konjonktürel) Sınırlamalar (limites circonstancielles) 218
2. Değişiklik Sınırlamalarına İlişkin Bazı Özel Durumlar 220
a. Değiştirme Usulünün Değiştirilebilir Olup Olmadığı 221
b. Değişiklik Yasağını Düzenleyen Maddenin Kendisinin Değiştirilebilir Olup Olmadığı 222
c. Değiştirme Yasağının Sadece Yasağı Düzenleyen Maddelerle Sınırlı Olup Olmadığı 226
3. Kurulu İktidara Getirilen Değiştirme Yasaklarının Hukuksal Değeri 228
a. Genel Olarak 228
b. Anayasa–Üstülük (supra–constitutionnalité) Tezi 231
aa. Anayasa–Üstülük Kavramı 231
bb. Pozitif Hukuk Kimliği Kazandırılmış Doğal Hukuk Normları (!) 234
c. Anayasa Değişikliklerinin Denetimi ve Anayasa–Üstü Normlar 235
d. Anayasa–Üstülük Yaklaşımına Yönelik Eleştiriler 242
G. Anayasayı Değiştirme Yasaklarına İlişkin Genel Değerlendirme 243
Üçüncü Bölüm
KURUMSALLAŞMIŞ İKTİDAR OLARAK DEVLET
DEVLETİN OLUŞUMU VE TİPOLOJİSİ
I. DEVLET KAVRAMI 247
A. Kavramın Kökeni Üzerine 247
B. Modern Devletin Ortaya Çıkışı 249
1. Feodaliteden Kurumsal Kimliğe (Modern Devlete) 249
2. Modern Devletin İki Aşaması: Kral–Devletten Ulus–Devlete 252
C. Hukuk Açısından Devletin Anlamı ve Çerçevesi 254
II. DEVLETİN KÖKENİ ÜZERİNE ÇEŞİTLİ YAKLAŞIMLAR 255
A. Devlete İlişkin Tarihsel ve Sosyolojik Yaklaşımlar 257
1. Devlet Patriyarkal Ailelerin Birleşmesinin Ürünüdür 257
2. Devlet Kuvvet ve Mücadelenin Ürünüdür 257
3. Devlet Sınıf Çatışmalarının Ürünüdür 257
B. Devlete İlişkin “Varsayımsal” Yaklaşımlar 258
1. Devletin İlâhî İradenin Ürünü Olduğu Yönündeki Yaklaşımlar 258
2. Devlet Yapay Bir Kurum Olmayıp Biyolojik Bir Varlıktır 258
3. Devlet İrâdî Bir İşlemin Ürünüdür: Sosyal Sözleşme Teorileri 259
a. Thomas Hobbes 259
b. John Locke 260
c. Jean–Jacques Rousseau 260
4. Devlet, Toplumsal Gelişmelerin Ürünüdür: Doğal Gelişim Teorisi 261
III. DEVLETİN KURUCU UNSURLARI 261
A. Ülke Unsuru (Fiziksel–Maddi Unsur, Coğrafi Unsur) 262
1. Kara Ülkesi 264
2. Hava Ülkesi 265
3. Deniz Ülkesi 266
B. Topluluk Unsuru (Sosyal–Beşerî Unsur) 267
1. Topluluk Kavramı 267
a. Milletin Devleti Ortaya Çıkartması 268
b. Devletin Milleti Ortaya Çıkartması 268
2. Topluluk Unsurunu Açıklayıcı Teoriler 268
a. Nesnel (Objektif) Millet Görüşü 269
b. Öznel (Sübjektif) Millet Yaklaşımı 270
3. Değerlendirme 270
C. Siyasal–Hukuksal Unsur: Egemenlik/Devlet Gücü, Siyasal İktidar, Kamu Gücü (puissance publique, souveranité, pouvoir politique) 277
1. Egemenlik Kavramı 278
2. Egemenliğin Belirgin Yanları 280
a. Tekel Güç Oluşu (un pouvoir monopole) 281
b. Meşru Güç Oluşu (un pouvoir légitime) 281
c. Kurumsallaşmış Bir Güç Oluşu (un pouvoir institutionnalisé) 282
d. Hukuksal Bir Güç Oluşu (un pouvoir de droit) 283
e. Asli Bir Güç Oluşu (un pouvoir orijinaire) 283
f. Mutlak Güç Oluşu (un pouvoir absolu) 284
g. Bölünmez, Devredilemez ve Paylaşılamaz Güç Oluşu (pouvoir indivisible et inaliénable) 284
3. Egemenliğin Geçerli Olduğu Alan 285
4. Egemenliğin Kaynağı (Kökeni) Sorunu 287
a. Egemenliğin İlahi Kaynağa Dayandırılışı: Teokratik Egemenlik Anlayışı 287
aa. Tabiatüstü İlahi Egemenlik Görüşü (théorie du droit divin surnatural) 287
bb. Providansiyel (Aşkın) İlahi Egemenlik Görüşü (théorie du droit divin providentiel) 288
cc. Egemenliğin İlahi Kaynağa Dayandırılmasının Sebep ve Sonucu 288
b. Beşerî Egemenlik Anlayışı 289
aa. Halk Egemenliği Teorisi (la théori de la souveraineté populaire) 289
bb. Millet Egemenliği Teorisi (la théorie de la souveraineté nationale) 290
5. İki Egemenlik Anlayışının Doğurduğu Sonuçlar: Demokrasinin Gelişimine Katkıları 292
a. Demokrasi Anlayışı: Temsili Demokrasi–Doğrudan Demokrasi 292
b. Emredici Vekâlet–Temsili Vekâlet 292
c. Seçme İşleminin (İradesinin) Niteliği 293
d. Genel Oy–Sınırlı Oy 293
e. Karşılaştırmalı Tablo Eşliğinde Topluca Sunumu 293
6. Egemenliğin ve Egemenlik Teorilerinin Metamorfozu 294
a. Klasik Egemenlik Kavramında Dönüşüm 294
aa. Egemenliğin Hukuk Yoluyla Sınırlandırılması 295
bb. Egemenliğin Uluslararası Sistemle Sınırlandırılması 296
b. Halk Egemenliği ve Ulus Egemenliği Teorilerinin Günümüzdeki Anlamı 296
D. Tanınma İşleminin Devletlerin Varlığı Üzerindeki Etkisi ve Sonuçları 297
E. Devletin Tüzel Kişiliği ve Sonuçları 298
1. Devletin Tüzel Kişiliğe Sahip Olması 298
2. Tüzel Kişiliğe Sahip Olmanın Hukuksal Sonuçları 300
DEVLETİN ÇEŞİTLİ AÇILARDAN SINIFLANDIRILMASI
I. ŞEKİLLERİ BAKIMINDAN DEVLETLER: CUMHURİYETLER VE MONARŞİLER 302
A. Devlet Şekli Olarak Monarşiler 303
1. İktidara Geliş Yöntemine Göre 303
a. Irsî Monarşiler (monarchie héréditaire) 303
b. Seçimli Monarşiler (monarchie elective) 304
2. İktidarın Sınır ve Çerçevesine Göre Monarşiler 305
a. Mutlak Monarşiler (monarchie absolue): “Devlet Benim” 305
b. Meşruti Monarşiler (anayasal monarşiler, monarchie constitutionnelle): “Devlet Olsam da Her Şeyi Yapamam” 307
B. Devlet Şekli Olarak Cumhuriyet 308
1. Tanım ve Çerçeve 308
a. Dar Anlamda Cumhuriyet 308
b. Geniş Anlamda Cumhuriyet 309
2. Cumhuriyet ve Monarşi ile Demokrasi Arasındaki İlişki 309
II. TEŞKİLAT YAPILARI BAKIMINDAN DEVLETLER (Structure de l’État/organisation interne de l’État) 311
A. Üniter Devletler (Tek yapılı, Tekçi, Basit, État simple, État unitaire) 312
1. Tanım ve Çerçeve 312
2. Üniter Devletlerde İdarî Anlamda Bazı Yetkilerin Dağıtılması ve Paylaşılması 314
a. Yetki Genişliği (déconcentration) 315
b. Merkezi Yönetimden Hizmet Devri (décentralisation) 316
c. İdarî Özerklik ve Üniter Yapı 317
3. Üniter Devletin Belirgin Özellikleri 319
B. Bölgeli Devlet: Siyasal Bölgeli Devlet (Kısmî Siyasal Otonomi) 319
1. Tanım ve Çerçeve 319
2. Terminoloji Sorunu ve Üniter Devletten Sapmalar 320
3. Bölgeli Devletlerin Belirgin Özellikleri 323
4. Bölgeli Devletin Üniter Devletten Farklılıkları 326
5. Uygulamadan Örnekler 326
a. İtalyan Modeli 326
b. İspanya Modeli 327
c. Diğer Örnekler ya da Girişimle 329
6. Değerlendirme 330
C. Devlet Birlikleri ve Birleşik Devletler (Mürekkep Devletler) 331
1. Devlet Birlikleri 332
a. Kişisel Birlikler (Şahsi Birlik) 333
b. “Gerçek Birlikler” 334
c. Devletler Konfederasyonu (la confédérations d’États, staatenbund) 335
aa. Kuruluş ve Statüsü 335
bb. Karar Alma Süreci ve Kararlarının Etkisi 336
cc. Konfederal Örgütlenmelerin Uygulaması 338
2. Birleşik Devletler: Prototipi Olarak Federal Devlet 339
a. Tanım 339
b. Felsefe 343
c. Özellikler 345
aa. Siyasal İktidarın Birden Fazlalığı 346
bb. Federal Hukukun Üstünlüğü 347
cc. Çift Meclisli Yasama 347
dd. Federe Devletler ve Uluslararası İlişkiler 347
ee. Federal Devlet ile Federe Devletler Arasında Yetki Paylaşımı 348
ff. Federal Devletlerle Federe Devletler Arasında Yetki Uyuşmazlıklarının Çözümü 349
gg. Federal/Federe Vatandaşlık: İki Vatandaşlık İlkesi 350
hh. Federe Devletlerin Federal Yönetime Katılması 350
d. Federal Devletin Devletler Konfederasyonundan Farklılıkları 352
e. Federal Devletin Üniter Devletten Farklılıkları 354
f. Federal Devletin Bölgeli Devletten Farklılıkları 354
g. Federal Devletin Kuruluş Biçimleri 355
h. İstisnaî Bir Federalizm Türü Olarak “Toplulukçu Federalizm” (Fédéralisme communautaire) 356
i. Avrupa Birliği’nin Niteliği Hakkında Çeşitli Tartışmalar 358
aa. Süreç ve Günümüzdeki Durumu 358
bb. Birliğin Devlet Olup Olmadığı: Devlet Tipolojisi Yönünden Analizi 359
III. EGEMENLİĞİN KAYNAĞI BAKIMINDAN (DİN–DEVLET İLİŞKİLERİ) DEVLET TİPOLOJİSİ 362
A. Laik Devletler 363
1. Tanım 363
2. Laik Devletin Belirgin Özellikleri 365
a. Din ve Devlet İlişkilerinin Kurumsal Ayrılığı İlkesi 365
b. Din Özgürlüğünün Güvencesi 366
3. Bazı Özel Durumların Tahlili 370
B. Teokratik Devletler 377
1. Saf (Mutlak) Teokrasiler 377
2. Anayasal Teokrasiler (théocratie constitutionnelle): Mutlak/Saf Teokrasinin Anayasallaşması 378
IV. SİYASAL YAPILARINA YA DA DEVLET–TOPLUM İLİŞKİLERİNE GÖRE DEVLETLER 380
A. Klasik Sınıflandırmalar 380
B. Modern Sınıflandırmalar 382
1. Totaliter Devletler 383
a. Totaliter Devletlerin Özellikleri 385
aa. Resmî Bir İdeolojinin Varlığı 386
bb. Kütlesel Bir Tek Partinin Varlığı 387
cc. Muhalefetin Yokluğu 387
dd. Yargı Bağımsızlığı ve Tarafsızlığının Olmayışı 387
ee. Ekonominin Merkezden Planlanması: Piyasa Ekonomisine Kapalılık 387
ff. Korkutma ve Sindirme Sistemin Temel Aracıdır 388
gg. Gelişmiş Bir Asker ve Polis Ağının Varlığı 388
hh. Temel Hak ve Özgürlükler Resmî İdeolojiye Hizmet İçin Tanınmıştır 388
ii. Resmî Toplum–Sivil Toplum ya da Kamu–Özel Ayrımı Hemen Hemen Yoktur 388
b. Totaliter Devlet Modelleri 388
aa. Marksist–Leninist Totaliter Devletler 388
bb. Faşist Totaliter Devletler 392
2. Otoriter Devletler 395
3. Liberal Çoğulcu Demokratik Rejimler 396
4. Şematik Olarak Karşılaştırma 397
Dördüncü Bölüm
DEVLETİ SINIRLANDIRMA ARACI OLARAK GÜÇLER AYRILIĞI
I. GÜÇLER AYRILIĞI TEORİSİ VE DOĞURDUĞU SONUÇLAR 399
A. Anlam ve Önemi 399
1. Güçler Ayrılığının Anlamı 399
2. Güçler Ayrılığının Anayasacılık Bakımından Önemi 400
B. Güçler Ayrılığı Düşüncesinin Tarihsel Temelleri 401
1. Locke’da Güçler Ayrılığı Düşüncesi 402
2. Montesquieu’de Güçler Ayrılığı Düşüncesi 403
a. Genel Olarak 403
b. Teorinin Esası 404
C. Güçler Ayrılığı Öğretisinin Pratiği 405
D. Güçler Ayrılığı Anlayışının Günümüzde Geçerliliği 408
II. GÜÇLER AYRILIĞI İLKESİ VE UYGULAMASI 410
A. Güçler Ayrılığında Anlam Kayması ve Hükümet Sistemleri Üzerinde Etkisi 410
B. Güçler Ayrılığı İlkesi ve Hükümet Sistemlerini Sınıflandırmada Sorunlar 412
III. PARLAMENTER SİSTEMLER 415
A. Tanım 415
B. Parlamenter Sistemin Uygulama Biçimleri 416
1. Düalist (İkici) ya da Orleanist Parlamenterizm 416
2. Monist (Tekçi) Parlamenterizm (Klasik Parlamenter Rejim) 418
3. Çoğunlukçu Parlamenterizm (parlementerisme majoritaire) 419
C. Parlamenter Sistemlerin Belirgin Özellikleri 421
1. Güçlerin Denkliği ve İş Birliği 421
2. İki Yapılı–İkici Yürütme (Düalist Yürütme–bicéphalisme) 422
3. Devlet Başkanının Sorumsuzluğu 423
a. Siyasal Sorumsuzluk 424
b. Cezaî Sorumsuzluk 424
c. Hukuksal (Medenî) Sorumluluk 427
4. Bakanlar Kurulunun ve Bakanların Yasama Organı Önünde Siyasal Sorumluluğu 427
a. Siyasal Sorumluluk Kavramı 427
b. Yasama Organının Bilgi Edinme ve Denetim Araçları 429
aa. Soru (Parliamentary questioning) 429
bb. Genel Görüşme (General debate) 431
cc. Meclis Araştırması (Parliamentary inquiry) 431
dd. Gensoru (Censure motion) 432
ee. Meclis Soruşturması (parliamentary investigation) 433
5. Yürütmenin Yasamayı Fesih Yetkisi 435
a. Fesih Kurumunun Varlık Nedeni 437
b. Fesih Yetkisinin Sahibi 438
c. Fesih Kurumunun Genişlemesi 439
d. Fesih Türleri 441
aa. Yürütme Organının Feshi 441
bb. Kendi Kendini Fesih (öz fesih, auto–dissolution) 442
cc. Otomatik Fesih (kendiliğinden sonlanma, dissolution automatique) 443
dd. Karşılıklı Fesih 443
ee. Halkın Geri Çağırması ya da Kolektif Azil Yolu (recall) 444
D. Parlamenter Sistemin Aklileştirilmesi (Rasyonelleştirilmiş Parlamenter Sistem): Parlamenter Sisteme İşlerlik Kazandırma Eğilimi 444
1. Tanım 444
2. Parlamenter Sistemde Aklileştirme Teknikleri 448
a. Kurucu (Yapıcı) Güvensizlik Önergesi (Önce Kur Sonra Devir Yolu) 448
b. Güvensizlik Önergesinin Sayı ve Süre Yönünden Sınırlandırılması 449
c. Hükümetin Kurulmasının Kolay, Düşürülebilmesinin Zorlaştırılması 450
d. Fesih Yetkisinin Rasyonelleştirilmesi (Fesih Tehdidi Altında Güvenoyu) 451
e. Giyotin Usulü 451
f. Parlamentonun Etkin Çalışmasını Sağlamaya Yönelik Önlemler 452
3. Rasyonelleştirilmiş Parlamenter Araçların Sisteme Katkısı 453
IV. “GÜÇLERİN SERT AYRILIĞI”: BAŞKANLIK SİSTEMİ 454
A. Genel Olarak Başkanlık Sistemi 455
B. Başkanlık Sisteminin Ayırt Edici Unsurları 456
1. Monist (Monocéphale) Yürütme (Tek Yapılı/Tek Başlı) 457
2. Organların Birbirinden Bağımsızlığı 458
a. Organların Göreve Gelişinde Bağımsızlık (Organik Sert Ayrılık) 458
b. Organların Görevlerinde Bağımsızlık (İşlevsel Sert Ayrılık) 459
c. Organların İlişkilerinde Bağımsızlık 460
C. Başkanlık Sisteminde Güçlerin Birbiriyle Yakınlaştırılması 462
1. Başkanın Veto Yetkisi 464
2. Üst Düzey Kamu Yöneticilerinin Atamalarında Yasama Onayı 466
3. Uluslararası Sözleşmelerin Onayı 467
4. Bütçe Yetkisi 467
D. Uygulamada Durum 469
1. ABD Sistemi ve Saf (Otantik) Başkanlık 469
2. Yasama Organı 470
3. Yürütme Organı 471
a. Başkan 471
aa. Seçim Usulü 471
bb. Görev ve Yetkileri 473
b. Başkan Yardımcısı 473
c. Başkanlık Kabinesi 475
d. Başkan ve Kongre (Yasama Organı) Arasındaki İlişkiler 475
aa. Başkanın Kongre Üzerinde Sahip Olduğu Araçlar 478
bb. Başkanın Tek Başına Kullandığı Düzenleme Aracı Olarak “Başkanlık Kararnameleri” ya da “Başkanlık Emirnameleri” (executive orders) 479
aaa. Genel Olarak “Başkanlık Kararnameleri” (Başkanlık Emirnameleri) 479
bbb. Başkanlık Kararnameleri ve Bildirilerinin Hukuki Statüsü ve Kapsamı 481
cc. Başkan Üzerinde Kongre Araçları 485
e. Başkanın Sorumluluğu 485
V. KARMA (MELEZ/HİBRİT) HÜKÜMET SİSTEMLERİ 487
A. Başkan Ağırlıklı Karma Sistemler (régimes à prépondérance présidentielle) 489
1. Yarı Başkanlık Sistemi 489
a. Genel Çerçeve 489
b. Sistemi İsimlendirmede Güçlükler 492
c. Yarı Başkanlık Sisteminin Belirgin Özellikleri 495
aa. Cumhurbaşkanının Halk Tarafından Seçilmesi 496
bb. Cumhurbaşkanının Nispeten “Önemli” Sayılabilecek Yetkilere Sahip Olması 497
cc. Hükümetin Parlamento Önünde Siyasal Sorumluluğu 499
d. Yarı Başkanlık Sisteminin Uygulaması 499
2. Başkancı Yapılar (Sistemler) 502
a. Saf Başkanlık Sisteminden Ayırma Zorunluluğu 502
b. Başkanlık Sisteminin Başka Ülkelerde Uygulamasında Karşılaşılan Güçlükler 504
c. Saf Başkanlıktan Sapmalar ve Başkanın Kontrolsüz Güce Dönüşebilme Riski 506
d. Başkancı Sistemlerde Parlamenterleşme Eğilimleri ve “Parlamenterleştirilmiş Başkanlıklar” ya da Rasyonelleştirilmiş Başkancı Model Kurgusu 507
B. Parlamento Ağırlıklı Karma Sistemler (les régimes à prépondérance parlementaire): Meclis Hükümeti Sistemi 510
1. Meclis Hükümeti Sistemini Sınıflandırma Sorunu 510
2. Meclis Hükümeti Sistemi (Konvansiyonel Sistem): Tanımı ve Tarihçesi 512
3. Özellikleri ve İşleyişi 513
a. Yasama ve Yürütme İşlevlerinin Yasama Organında Toplanması 514
b. Yürütme Organı Yasama Organından Bağımsız Bir Kimliğe Sahip Değildir 514
c. İşlevlerin Yerine Getirilmesi Meclis Tarafından Belirlenir 514
d. Yürütmenin Meclise Karşı Kullanabileceği Hukuksal Bir Aracı Yoktur 515
e. Meclisin Sürekliliği 515
f. Meclisin Üstünlüğü 515
4. Uygulamada Durum 516
a. İsviçre Sistemi ve Meclis Hükümeti Açısından Değerlendirilmesi 517
b. 1921 Teşkilat–ı Esâsîyesi (Anayasası) ve Meclis Hükümeti Sistemi 518
Beşinci Bölüm
EGEMENLİĞİN KULLANIM YÖNTEMİ OLARAK DEMOKRASİ
I. ÇAĞDAŞ DEMOKR