Türkiye'de Hükûmet Sistemi Tartışmaları Ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sisteminde Yasama Ve Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler (9786050522327)

ALTINCI BASKIYA
ÖNSÖZ 11 İÇİNDEKİLER 13
KISALTMALAR 29 TABLOLAR LİSTESİ 39
GİRİŞ 43
BİRİNCİ BÖLÜM YASAMA VE YÜRÜTME ORGANLARI ARASINDAKİ İLİŞKİLERE GENEL BAKIŞ VE BAZI HÜKÛMET SİSTEMİ UYGULAMALARI
I. GENEL OLARAK 67
II. KUVVETLER ARASINDAKİ İLİŞKİLERE GÖRE HÜKÛMET SİSTEMLERİ 73 A. Parlamenter Hükûmet Sistemi 80
1. Genel Olarak 87
2. Parlamenter Hükûmet Sistemini Benimseyen Devletler 93
3. Parlamenter Hükûmet Sisteminin Birleşik Krallık Uygulaması (Westminster Sistemi ya da Çoğunlukçu Sistem) ve Yasama ile Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler 101
a) Parlamento: Lordlar Kamarası ve Avam Kamarası ……………………………………….117 (1) Lordlar Kamarası (House of Lords) 118 (2) Avam Kamarası (House of Commons) 121
b) Yürütme Organı: Kral/Kraliçe ve Kabine 126 (1) Kral/Kraliçe (The Crown) 126 (2) Kabine (Cabinet): Başbakan ve Bakanlar132 (a) Gölge Kabine (Shadow Cabinet) 136
c) Yasama ile Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler ………………………………………….136 (1) Kanun Yapım Sürecinde Yürütme Organının Etkisi 137 (2) Devlet Başkanının Kanunları Veto Yetkisi 140 (3) Devlet Başkanının Avam Kamarası’nı Fesih Yetkisi 142 (4) Prorogation 144 (5) İkincil Kanunlar ya da İkincil Yasama Biçimleri 145 (6) Karşı İmza Kuralı 148 (7) Parlamento’nun Yürütme Organını Denetleme Araçları 149 (a) Güven Oylaması/Güvensizlik Oylaması 150 (b) Yazılı ve Sözlü Soru 151 (c) Görüşmeler 153 (d) Komisyonlar ya da Komiteler 154
d) 03/04/1721–09/05/2025 Tarihleri Arasında Birleşik Krallık’ta Görev Yapan Devlet Başkanları, Başbakanlar ve Hükûmetleri …………………158 (1) Tabloyla İlgili Bilgi Notu 177
4. Parlamenter Hükûmet Sisteminin Federal Almanya Cumhuriyeti Uygulaması ve Yasama ile Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler 181
a) Yasama Organı: Federal Meclis (Bundestag) ve Federal Konsey (Bundesrat) ………………….182
b) Yürütme Organı: Federal Cumhurbaşkanı ve Federal Bakanlar Kurulu …………………… 194 (1) Federal Cumhurbaşkanı (Bundespräsident) 195 (2) Federal Bakanlar Kurulu (Bundesregierung): Federal Başbakan (Şansölye) ve Federal Bakanlar 205
c) Yasama ile Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler ………………………………………….211 (1) Kanun Yapım Sürecinde Yürütme Organının Etkisi 212 (2) Cumhurbaşkanı’nın Kanunları Veto Yetkisi 214 (3) Cumhurbaşkanı’nın Federal Meclis’i Fesih Yetkisi 216 (4) Kanun Hükmünde Kararnameler 216 (5) Zorunlu ya da İvedi Yasama Durumu 219 (6) Karşı İmza Kuralı 220 (7) Parlamentonun Yürütme Organını Denetleme Araçları 222 (a) Soru 223 (b) Fesih Tehdidi Altında Güven Oylaması 226 (c) Kurucu ya da Yapıcı Güvensizlik Oyu . 227 (d) Araştırma Komisyonları 229 (e) Komisyonlar 230
d) 20/09/1949–09/05/2025 Tarihleri Arasında Federal Almanya Cumhuriyeti’nde Görev Yapan Cumhurbaşkanları, Başbakanlar ve Hükûmetler ile Bundestag Seçim Dönemleri …………… 234
B. Başkanlık Hükûmet Sistemi 241
1. Genel Olarak 241
2. Başkanlık Hükûmet Sistemini Benimseyen Devletler 248
3. Başkanlık Hükûmet Sisteminin Amerika Birleşik Devletleri Uygulaması ve Yasama ile Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler 251
a) Yasama Organı: Kongre (Congress) 258 (1) Temsilciler Meclisi (House of Representatives) 261 (2) Senato (Senate) 263
b) Yürütme Organı: Başkan (President) ……… 265 (1) Başkan Yardımcısı (Vice President) 278 (a) Başkan Yardımcısının Görevleri 280 (b) 06/04/1841–20/01/1977 Tarihleri Arasında Görev Yapan ve Başkanlık Görev Sürelerini Tamamlayan Başkan Yardımcıları, Görev Tarihleri ve Görev Süreleri 281 (2) 30/04/1789–09/05/2025 Tarihleri Arasında Görev Yapan Başkanlar ve Başkan Yardımcıları 283
c) Yasama ile Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler ………………………………………….294 (1) Kanun Yapım Sürecinde Yürütme Organının Etkisi 297 (2) Başkan’ın Kanunları Veto Yetkisi 299 (a) 30/04/1789 ile 09/05/2025 Tarihleri Arasında Görev Yapan Başkanlar ve Veto Ettikleri Kanun Sayıları 301 (3) Başkanlık Kararnameleri (Executive Orders) 306 (a) 30/04/1789 ile 09/05/2025 Tarihleri Arasında Görev Yapan Başkanlar ve İmzaladıkları Başkanlık Kararnameleri 311 (4) Birleşik Devletler Yüksek Mahkemesi (The Supreme Court of the United States) 317 (5) Bütçe Sürecinde Kongre ve Başkan 321 (a) Federal Hükümetteki Finansman Boşlukları ve Kapanmalar 325 (6) Senato’nun Bazı Atamaları Onaylama Yetkisi 328 (a) 12/11/2024 Tarihli Plum Book 329 (7) Suçlama/İtham Mekanizması (Impeachment) 333 (a) 11/01/1799–09/05/2025 Tarihleri Arasında Gerçekleştirilen Impeachment Yargılamaları ve Bu Yargılamaların Sonuçları 336
C. Yarı Başkanlık Hükûmet Sistemi 339
1. 08/01/1959–09/05/2025 Tarihleri Arasında Fransız Cumhuriyeti’nde Görev Yapan Cumhurbaşkanları ve Hükûmetler 355
2. Yarı Başkanlık Hükûmet Sistemini Benimseyen Devletler 361
İKİNCİ BÖLÜM PARLAMENTER HÜKÛMET SİSTEMİNİN TÜRKİYE UYGULAMALARINA GENEL BAKIŞ
I. GENEL OLARAK 367
II. 1876 KĀNÛN–I ESÂSÎ’DE 22/08/1909
TARİHLİ ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ SONRASI DÖNEM 398
A. Yasama Organı: Heyet–i Umûmî ya da Meclis–i Umûmî 406
1. Heyet–i Meb‘ûsan ya da Meclis–i Meb‘ûsan 408
2. Heyet–i A‘yân ya da Meclis–i A‘yân 415 B. Yürütme Organı: Pâdişâh ve Heyet–i Vükelâ ya da Meclis–i Vükelâ 417
1. Pâdişâh 418
2. Heyet–i Vükelâ ya da Meclis–i Vükelâ 423 a)
II. Meşrutiyet Dönemi’nde Görev Yapan Hükûmetler ……………………………………426
C. Yasama ile Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler ……… 431
1. Pâdişâhın Kanunları Veto Yetkisi 431
2. Pâdişâhın Heyet–i Meb‘ûsan’ı Fesih Yetkisi 433
3. Kānûn–ı Muvakkatler ya da Geçici Kanunlar 435
4. Nizâmnâmeler ya da Tüzükler 438
5. Yasama Organının Yürütme Organını Denetleme Araçları 441
a) Soru ya da Sual …………………………………441
b) Güven Oylaması ve Gensoru ya da İstîzâh …442
c) Meclis Araştırması ya da Heyet–i Tahkîkîye 445
d) Meclis Soruşturması ………………………… 446
e) Genel Görüşme …………………………………448
III. 1921 VE 1924 TEŞKİLÂT–I ESÂSİYYE KÂNÛNLARI DÖNEMİ 451
IV. 1961
ANAYASASI DÖNEMİ 464
A. Genel Olarak 469
B. Yasama Organı: Türkiye Büyük Millet Meclisi 470
1. Millet Meclisi 471
2. Cumhuriyet Senatosu 472 C. Yürütme Organı: Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu …. 473
1. Cumhurbaşkanı 474
2. Bakanlar Kurulu: Başbakan ve Bakanlar 481
3. “Karşı İmza Kuralı” ve Cumhurbaşkanı’nın Siyasi Sorumsuzluğu 483
D. Yasama ve Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler484
1. Cumhurbaşkanı’nın Kanunları Bir Daha Görüşülmek Üzere Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne Geri Gönderme Yetkisi 488
2. Cumhurbaşkanı’nın Türkiye Büyük Millet Meclisi Seçimlerinin Yenilenmesine Karar Verme Yetkisi 492
3. Kanun Hükmünde Kararnameler 494
4. Yasama Organının Yürütme Organını Denetleme ve Bilgi Edinme Araçları 497
a) Soru …………………………………………… 497
b) Genel Görüşme ……………………………… 499
c) Meclis Araştırması …………………………… 501
d) Meclis Soruşturması ………………………… 503
e) Güven Oylaması ……………………………….505
f) Gensoru ………………………………………….507
E. 27/05/1960–12/09/1980 Tarihleri Arasında Görev Yapan Cumhurbaşkanları ve Hükûmetler 509
F. 1961 Anayasası Döneminde Görev Yapan Koalisyon ve Azınlık Hükûmetleri 512
V. 1982 ANAYASASI’NIN İLK HALİ 515
A. Genel Olarak 519
B. Yasama Organı: Türkiye Büyük Millet Meclisi 522
1. 23/04/1920–02/06/2023 Tarihleri Arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Üye Tam Sayısındaki Değişiklikler 535
C. Yürütme Organı: Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu … 539
1. Cumhurbaşkanı 540
2. Bakanlar Kurulu: Başbakan ve Bakanlar 552
3. Karşı İmza Kuralı ve Cumhurbaşkanı’nın Siyasi Sorumsuzluğu 562
D. Hükûmet Sistemi: “Rasyonelleştirilmiş ya da Aklîleştirilmiş Parlamenter Hükûmet Sistemi” 568
E. Yasama ve Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler577
1. Cumhurbaşkanı’nın Kanunları Bir Daha Görüşülmek Üzere Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne Geri Gönderme Yetkisi 577
2. Cumhurbaşkanı’nın Türkiye Büyük Millet Meclisi Seçimlerinin Yenilenmesine Karar Verme Yetkisi 582
3. Kanun Hükmünde Kararnameler 584
4. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Bilgi Edinme ve Denetleme Araçları ………………………………594
a) Soru …………………………………………… 594
b) Güven Oylaması ……………………………….597
c) Gensoru …………………………………………599
d) Meclis Soruşturması ………………………… 602
VI. 31/05/2007
TARİHLİ VE 5678
SAYILI KANUNLA YAPILAN ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ SONRASI DÖNEM 606
A. Genel Olarak 608
B. Anayasa Değişikliği Sürecine Kısa Bir Bakış 612
C. Hükûmet Sisteminde Değişiklik Oldu Mu? 624
VII. 12/09/1980
TARİHLİ ASKERİ MÜDAHALE’DEN CUMHURBAŞKANLIĞI HÜKÛMET SİSTEMİNE GEÇİLİNCEYE KADAR GÖREV YAPAN CUMHURBAŞKANLARI VE HÜKÛMETLER 638
VIII. 1982
ANAYASASI DÖNEMİNDE GÖREV YAPAN KOALİSYON VE AZINLIK HÜKÛMETLERİ 643
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM CUMHURBAŞKANLIĞI HÜKÛMET SİSTEMİNDE YASAMA VE YÜRÜTME ORGANLARI ARASINDAKİ İLİŞKİLER I. 21/01/2017
TARİHLİ ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ SONRASI DÖNEM 649
A. Genel Olarak 661
B. Yasama Organı: Türkiye Büyük Millet Meclisi 679
1. Milletvekillerinin Seçimi 691
2. Milletvekillerinin Hukuki Statüsü 704
3. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin İç Yapısı 708
a) Başkanlık Divanı ……………………………….708
b) Danışma Kurulu ……………………………….710
c) İhtisas Komisyonları ………………………… 711
d) Siyasi Parti Grupları ………………………… 714
4. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Görev ve Yetkileri 715 C. Yürütme Organı: Cumhurbaşkanı 718
1. Seçimi 723
2. Göreve Başlaması ve Görevinin Sona Ermesi 734
3. Görev ve Yetkileri 739
4. Siyasi ve Hukuki Sorumluluğu 744
5. Düzenleyici İşlemleri 746
a) Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ………… 747
b) Cumhurbaşkanlığı Yönetmelikleri ………… 765
c) Cumhurbaşkanlığı Kararları ………………….768
d) Adsız Düzenleyici İşlemler ………………… 771
6. Kabinenin Diğer Üyeleri: Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Bakanlar 773
a) Cumhurbaşkanı Yardımcıları ……………… 773 (1) Cumhurbaşkanı Yardımcısı Atanabilmek İçin Gerekli Şartlar 776 (2) Cumhurbaşkanı Yardımcılarının Görev ve Yetkileri 776 (3) Cumhurbaşkanı Yardımcılarının Sorumluluğu 777
b) Bakanlar ……………………………………… 778 (1) Bakan Atanabilmek İçin Gerekli Şartlar 784 (2) Bakanların Görev ve Yetkileri 784 (3) Bakanların Sorumluluğu 785 (4) Bakan Yardımcıları 787 (5) Bakanlıklar 789
7. Politika Kurulları 791
8. Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi 795
9. Bağlı Kurum ve Kuruluşlar 797
10. Parlamenter Hükûmet Sistemi Uygulaması Döneminde Cumhurbaşkanlığı Görevini Yerine Getirenler, Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi Uygulaması Dönemindeki Cumhurbaşkanı Seçimlerinde Aday Olabilir Mi? 798
D. Yasama ve Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler ve Kimi Etkileşim Araçları 827
1. Kanun Yapım Sürecinde Yürütme Organının Etkisi 828
2. Cumhurbaşkanı’nın “Kanunları Veto Yetkisi” 832
3. Cumhurbaşkanı’nın “Seçimlerin Yenilenmesine Karar Verme Yetkisi” 836
4. Cumhurbaşkanı’nın Cezai Sorumluluğu 845
5. Cumhurbaşkanı Yardımcılarının ve Bakanların Cezai Sorumlulukları ve Yargılanmaları 852
6. Cumhurbaşkanı Seçimi ile Milletvekili Genel Seçiminin Aynı Tarihte Yapılması 857
7. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Bilgi Edinme ve Denetleme Araçları 862
a) Yazılı Soru …………………………………… 865
b) Kanun Tekliflerinin Görüşülmesi Sırasında Soru ve Cevap İşlemi ……………………………… 868
c) Genel Görüşme …………………………………869
d) Meclis Araştırması …………………………….872
e) Meclis Soruşturması ………………………… 875 (1) Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sisteminde Hesap Verebilirlik Mekanizmaları 876
E. Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi ile Parlamenter Hükûmet Sisteminin Türkiye Cumhuriyeti Uygulamasının Karşılaştırılması 879
F. Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sisteminin, Başkanlık Hükûmet Sisteminin Amerika Birleşik Devletleri Uygulaması ve Yarı Başkanlık Hükûmet Sisteminin Fransız Cumhuriyeti Uygulaması ile Karşılaştırılması 882
II. ARA DEĞERLENDİRME 889
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM CUMHURBAŞKANLIĞI HÜKÛMET SİSTEMİNDE YASAMA VE YÜRÜTME ORGANLARI ARASINDAKİ İLİŞKİLER BAKIMINDAN ÇIKABİLECEK SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ İLE BAZI TARTIŞMALAR
I. GENEL OLARAK 909
II. CUMHURBAŞKANLIĞI HÜKÛMET SİSTEMİNDE YASAMA VE YÜRÜTME ORGANLARI ARASINDAKİ İLİŞKİLERLE İLGİLİ KİMİ SORUNLAR VE TARTIŞMALAR 911
A. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin “Bütçe Hakkı”nın Zayıflatılması Tartışmaları 912
B. “Tarafsız ve Partili Cumhurbaşkanı” Tartışmaları 936
C. “Çift ya da Çifte Meşruiyet” İddiası 947
D. “Seçimlerin Yenilenmesine Karar Verme Yetkisi” Bakımından Cumhurbaşkanı ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Arasındaki Denge(sizlik) 955
E. Delegasyoncu Demokrasi Tartışmaları ve Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri 963
F. Cumhurbaşkanı’nın Atama Yetkileri 976
G. “Cumhurbaşkanı’nın Sorumluluğu” Tartışmaları . 988
H. Otoriterizm ve Kuvvetler Birliği Tartışmaları 993
İ. Parlamenter Hükûmet Sistemine Dönüş ve Bu Sistemin Rasyonelleştirilmesi Önerileri 1011
1. “Kurucu ya da Yapıcı Güvensizlik Oyu” Kurumu ………. 1022
2. Alternatif ya da Aralıklı Başkanlık Sistemi 1026
III. NELER YAPILABİLİR? 1028
A. Milletvekillerinin Seçildikleri Bölgedeki Seçmenleriyle Daha Yakın İlişki İçerisinde Bulunmaları Sağlanabilir 1032
B. Siyasi Partilerde Değişimi Teşvik Edici Düzenlemeler Yapılabilir 1036
C. Kamu Denetçiliği Kurumu Güçlendirilebilir ve Kurumun Etkinliği Artırılabilir 1040
D. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’yla İlgili Kimi Değişiklikler Yapılabilir 1047
E. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Denetim Mekanizmaları Güçlendirilebilir 1053
F. Cumhurbaşkanlığı Politika Kurulları ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Komisyonları Arasında Etkileşim Sağlanabilir 1056
G. Kamu Siyasalarının Belirlenmesinde Halk Oylaması Usulü Benimsenebilir 1058
1. “Halkın Vetosu” Kurumu Kabul Edilebilir 1067
2. Seçmene “Kanun Teklifi Sunma Hakkı” Verilebilir 1069
3. Seçmene “Geri Çağırma Hakkı” Verilebilir 1071
4. E–Demokrasi Uygulamaları ve Dijitalleşme Yaygınlaştırılabilir 1075
H. Hâkimler ve Savcılar Kurulu Güçlendirilebilir 1079
İ. Anayasa Yargısıyla İlgili Reform Yapılabilir 1086
J. Cumhurbaşkanlığı Kararnameleriyle İlgili Tereddütler Giderilebilir 1096
K. Cumhurbaşkanı Seçimi ile Birlikte Cumhurbaşkanı Yardımcısı Seçimi de Yapılabilir 1107
BEŞİNCİ BÖLÜM GÜÇLENDİRİLMİŞ PARLAMENTER SİSTEM ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİ ÖNERİSİ
I. GENEL OLARAK 1115
II. GENEL GEREKÇE 1115
III. YÜRÜRLÜKTEKİ ANAYASA MADDELERİ İLE DEĞİŞİKLİK ÖNERİSİ HÜKÜMLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI VE ÖNERİNİN MADDE GEREKÇELERİ 1121
SONUÇ 1329 KAYNAKLAR 1365
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI 1477
YAZARIN ÖZGEÇMİŞİ VE AKADEMİK YAYINLARI ……… 1481
KAVRAMLAR DİZİNİ 1529