Sorunlu Kredilerin Menkul Kıymetleştirilmesi Ve Türk Sermaye Piyasaları İçin Öneriler (9786050522648)

ÖNSÖZ ve TEŞEKKÜR 5 İÇİNDEKİLER 9
KISALTMALAR 23
GİRİŞ 27
1. Konunun Takdimi 27
2. İnceleme Planı 28
1. BÖLÜM SORUNLU KREDİ
1.1. ULUSLARARASI DÜZENLEMELERDE ve TÜRK HUKUKUNDA SORUNLU KREDİ 31
1.1.1. Kredi Kavramı 31
1.1.2. Banka Kredisi 33
1.1.3. Banka Kredisi Türleri ve Banka Kredi Sözleşmesi 35
1.1.4. Banka Kredisi Teminatları 37
1.1.4.1. Teminatın Kavramsal Çerçevesi 37
1.1.4.2. Banka Kredisi Teminatı Türleri 39
1.1.5. Sorunlu Kredi Kavramı 40
1.1.5.1. Genel Olarak 40
1.1.5.2. Avrupa Mevzuatında Sorunlu Kredi (Non–Performing Loan) Kavramı 43
1.1.6. BDDK Mevzuatındaki İlgili Düzenlemeler 49
1.1.6.1. Karşılıklar Yönetmeliği 49
1.1.6.1.1. Kredilerin Sınıflandırılması 49
1.1.6.1.1.1. Canlı Alacaklar 52
1.1.6.1.1.2. Donuk Alacaklar 53
1.1.6.1.1.3. Yeniden Yapılandırılmış Alacaklar 56
1.1.6.1.2. Kredilerin Sınıflandırılması Konusunda Karşılıklar Yönetmeliği Hakkında Değerlendirme 58
1.1.6.1.3. Karşılık Ayrılması 61
1.1.6.2. Bankaların Kredi İşlemlerine İlişkin Yönetmelik 64
1.1.6.3. Sorunlu Alacak Çözümleme Rehberi 66
1.1.6.4. Türk Hukukunda Sorunlu Kredinin Kavramsal Çerçevesinin Çizilmesi 68 1.1.6.4.1 Genel Olarak 68
1.1.6.4.2. Türk Hukukunda Sorunlu Kredi’ye Dair Tanım Denemesi 75
1.1.7. Sorunlu Kredilerin Oluşma Nedenleri 76
1.1.7.1. Kredi Alan İşletmeye İlişkin Nedenler 77
1.1.7.2. Makro Düzeydeki Çevresel Faktörlerden Kaynaklanan Nedenler 77
1.1.7.3. Banka Kaynaklı Nedenler 78
1.1.8. Sorunlu Kredilerin Kredi Alan, Banka ve Genel Ekonomi İçin Sonuçları 79
1.1.8.1. Krediyi Kullanan Borçluya Etkileri 80
1.1.8.2. Krediyi Kullandıran Bankaya Etkileri 80
1.1.8.3. Ülke Ekonomisine Etkileri 82
1.1.9. Türk Bankacılık Sektöründe Sorunlu Kredilere Dair İstatistiki Veriler 87
1.1.9.1. Türk Bankacılık Sektörünün Finansal Tablolarının Analizi 88
1.1.9.2. Türk Bankacılık Sektöründe Sorunlu Kredilerin Analizi 91
2. BÖLÜM MENKUL KIYMETLEŞTİRME
2.1. ULUSLARARASI UYGULAMALARDA MENKUL KIYMETLEŞTİRME (SECURITIZATION) 93
2.1.1. Genel Olarak 93
2.1.1.1. Menkul Kıymet Kavramı 93
2.1.1.1.1. Türk Hukukunda Menkul Kıymet Kavramı 93
2.1.1.1.2. Menkul Kıymetin Mülga 2499 Sayılı Kanun’da Sayılan Unsurlarının Yürürlükteki Mevzuata Göre Değerlendirilmesi 97
2.1.1.1.3. Uluslararası Düzenlemelerde Menkul Kıymet Kavramı 102
2.1.1.2. Menkul Kıymetleştirmenin Hukuki ve Ekonomik Çerçevesi 104
2.1.1.2.1. Genel Olarak 104
2.1.1.2.2. Menkul Kıymetleştirme Sonucu İhraç Edilen Aracın Hukuki Niteliği 110
2.1.1.2.2.1. VDMK’nın TMK’dan Farkı 110
2.1.1.2.2.2. VDMK’nın Borçlanma Aracı Niteliğinde Olup Olmadığı 115
2.1.2. Menkul Kıymetleştirmenin Tarihçesi 123
2.1.3. Menkul Kıymetleştirmenin Faydaları 127
2.1.3.1. Ekonomiye ve Piyasaya Sağladığı Genel Faydalar 127
2.1.3.2. Kaynak Kuruluşa (Originator) Sağlanan Faydalar 127
2.1.3.3. Yatırımcılara Sağlanan Faydalar 130
2.1.4. Varlığa Dayalı Menkul Kıymetleştirme Süreci, Dilimlendirme (Tranching) ve Varlığa Dayalı Menkul Kıymetleştirmenin Nakit Akımı Şelalesi/Ödemelerde Öncelik Sırası (Cash Flow Waterfall) 131
2.1.4.1. Genel Olarak 131
2.1.4.2. Menkul Kıymetleştirilecek Varlıkların Seçimi 132 2.1.4.2.1 Menkul Kıymetleştirmeye Konu Edilebilecek Varlıkların Özellikleri 137
2.1.4.2.1.1. Düzenli Getiri Sağlama 137
2.1.4.2.1.2. Tahsil Edilememe Riskinin Düşük Olması 138
2.1.4.2.1.3. Devredilebilir Nitelikte Olma 139
2.1.4.2.1.4. Alacağın Doğmuş veya Doğacak Olması 139
2.1.4.3. Menkul Kıymetleştirilecek Varlıkların Kaynak Kuruluşun Malvarlığından Ayrılması 140
2.1.4.3.1. Menkul Kıymetleştirmede Alacağın Temliki 143
2.1.4.3.2. Menkul Kıymetleştirmede Alacağın Temlikine Konu Varlıkların Değerinin Belirlenmesi 146
2.1.4.4. Menkul Kıymeti İhraç Etme ve Dilimlendirme (Tranching) 147
2.1.4.5. Yatırımcılara Nakit Akımı Şelalesine (“Cash Flow Waterfall”) Göre Ödeme Yapılması / Ödemelerde Öncelik Sırası 150
2.1.5. Menkul Kıymetleştirme İşleminde Taraflar 151
2.1.5.1. Borçlu (Debtor/Borrower) 151
2.1.5.2. Kaynak Kuruluş (Originator) ve Kurucu (Sponsor) 152
2.1.5.3. İhraççı/SPV (Special Purpose Vehicle) 155
2.1.5.4. Güvenilen Kişi–Yediemin (Trustee) 161
2.1.5.5. Hizmet Sağlayıcı (Servicer) 164
2.1.5.6. Yatırımcılar (Investors) 165
2.1.5.7. Kredi Derecelendirme Kuruluşu (Credit Rating Agency) 166
2.1.5.8. Aracı Kuruluş/Yatırım Bankası (Arranger/Underwriter) 168
2.1.5.9. Hukuk Danışmanları 169
2.1.5.10. Takas Karşı Tarafı (Swap Counterparty) 169
2.1.5.11. Likidite Sağlayıcı (Liquidity Provider) 170
2.1.5.12. Kredi Güçlendirme Sağlayıcıları (Credit Enhancement Providers) 171
2.1.6. Kredi Güçlendirme Tedbirleri 172
2.1.6.1. Dahili Tedbirler 173
2.1.6.1.1. Aşkın Teminatlandırma (Over–collateralization) 173
2.1.6.1.2. Rücu (Recourse) 174
2.1.6.1.3. Yedek Fonlar (Cash Reserve Funds) ve Artan Fonlar (Excess Spread) 175
2.1.6.1.4. Dilimlendirme (Tranching) 177
2.1.6.2. Dış (Harici) Tedbirler 178
2.1.6.2.1. Sigorta Sözleşmeleri (Surety Bonds) 178 2.1.6.2.2 Teminat Mektubu (Letter of Credits) ve Garanti Sözleşmesi (Guarantee Agreement) 179
2.1.7. Menkul Kıymetleştirme Yapılarının Türleri 180
2.1.7.1. Gerçek Satış Menkul Kıymetleştirme (True Sale Securitization) 180
2.1.7.2. Sentetik (Yapay) Menkul Kıymetleştirme (Synthetic Securitization) 181
2.2. TÜRK HUKUKUNDA VARLIĞA DAYALI MENKUL KIYMETLEŞTİRME (ASSET BACKED SECURITIZATION) 183
2.2.1. Genel Olarak 183
2.2.2. İpoteğe veya Varlığa Dayalı Menkul Kıymet 184
2.2.3. Konut veya Varlık Finansmanı Fonları (Fon) 188
2.2.3.1. Tanımı ve Yatırım Fonu ile Karşılaştırılması 188
2.2.3.2. İnançlı Mülkiyet İlişkisi 191
2.2.3.3. Fonun Kuruluşu 194
2.2.3.3.1. Fonun Yönetim ve Temsili (VİDMK Tebliği md. 11 ve 17) 197
2.2.3.3.2. Fonun Denetimi (VİDMK Tebliği m. 12) 200
2.2.4. Varlığa veya İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetleştirmede Menkul Kıymetleştirilebilecek Varlıklar ve Nitelikleri 202
2.2.4.1. Genel Olarak (VİDMK Tebliği md. 15) 202
2.2.4.2. Menkul Kıymetleştirilebilecek Varlıkların Nitelikleri (VİDMK Tebliği md. 16) 205
2.2.5. İpotek Finansmanı Kuruluşları (İFK) 210
2.2.6. VİDMK İhracına İlişkin Temel Esaslar ve Risk Tutma Yükümlülüğü (VİDMK Tebliği md. 9 ve 10) 212
2.2.7. Fon Portföyüne İlişkin Esaslar 217
2.2.7.1. Fon Portföyünün Yönetilmesine İlişkin Esaslar (VİDMK Tebliği md. 17) 217
2.2.7.2. Fon Portföyünden Yapılabilecek Harcamalar (VİDMK Tebliği md. 18) 221
2.2.7.3. Fon Portföyünün Kalitesinin Artırılmasına Yönelik İşlemler (VİDMK Tebliği md. 19) 221 2.2.7.4 Fon Portföyündeki Varlıkların İzlenmesi ve Kaydının Tutulması (VİDMK Tebliği md. 24) 223
2.2.7.5. Fon Portföyündeki Varlıkların Takip ve Tahsili 226
2.2.8. Varlığa veya İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetlerin İtfası 229
2.2.9. Fonun Sona Ermesi 231
3. BÖLÜM SORUNLU KREDİLERİN MENKUL KIYMETLEŞTİRİLMESİ
3.1. ULUSLARARASI UYGULAMALARDA SORUNLU KREDİ MENKUL KIYMETLEŞTİRMESİ 233
3.1.1. Genel Olarak 233
3.1.2. Sorunlu Kredilerin Menkul Kıymetleştirilmesinin Tarihçesi 237
3.1.3. Sorunlu Kredilerin Satışında Fiyatlama 240
3.1.3.1. Brüt Defter Değeri (Gross Book Value–GBV), Net Defter Değeri (Net Book Value–NBV), Değer Düzeltmeleri (Value Adjustments) ve Karşılama Oranı (Coverage Ratio) Tanımları 242
3.1.3.2. Portföyün Net Defter Değeri ile Piyasa Değeri (Market Value) Arasındaki Farkın Nedenleri 243
3.1.3.3. Net Defter Değeri ile Piyasa Değeri Arasındaki Fiyatlandırma Farkının Azaltılması 246
3.1.3.3.1. İlk Sorunlu Kredi Portföyünün Seçimi 246
3.1.3.3.2. Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmesinde Kullanılan Çeşitli Güçlendirici Mekanizmalar 247
3.1.4. Sorunlu Kredilerin Menkul Kıymetleştirilmesinin Uygulamadaki Farklı Türleri 250
3.1.4.1. Standart Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmesi (MarketNon–Government Backed NPL Securitization) 251
3.1.4.2. Elde Tutulan Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmesi (Retained NPL Securitization) 252
3.1.4.3. Devlet Destekli Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmesi (Government Backed NPL Securitization) 255
3.1.4.3.1. Taraflar 258
3.1.4.3.1.1. Devreden Banka (Transferring Banks/Originator) 259
3.1.4.3.1.2. Özel Amaçlı Kuruluş (Special Purpose Vehicle) (SPV) 259
3.1.4.3.1.3. Bağımsız Özel Hizmet Sağlayıcı (Independent Special Servicer) 259
3.1.4.3.1.4. Kredi Derecelendirme Kuruluşu (Credit Rating Agency – CRA) 262
3.1.4.3.1.5. AB Üye Devletleri (İtalya ve Yunanistan) 263
3.1.4.3.1.6. Yatırımcılar (Investors) 263
3.1.4.3.1.7. Yediemin (Trustee), Ödeme Kuruluşları (Paying Agents) ve Yatırım Bankası (Arranger) 264
3.1.4.3.2. Sorunlu Kredi Portföyünün Fiyatlandırılması 265
3.1.4.3.3. Ödemelerde Öncelik Sırası 268
3.1.4.3.4. Senior, Mezzanine ve Junior Dilimlerin İşlevi ve Risk Profili 269
3.1.4.3.4.1. Senior (En Üst) Dilim Menkul Kıymetler (Senetler) 269
3.1.4.3.4.2. Mezzanine (Ara) Dilim Menkul Kıymetler (Senetler) 271
3.1.4.3.4.3. Junior (En Alt) Dilim Menkul Kıymetler (Senetler) 274
3.1.4.3.5. Devlet Garantisinin Hüküm ve Koşulları 276
3.1.4.3.5.1. Devlet Garantisi Sağlanması 276
3.1.4.3.5.2. Garantinin Uygulanabilme Koşulu 277
3.1.4.3.5.3. Garantinin Hüküm ve Koşulları 278
3.1.4.3.5.4. Garanti Ücreti 279
3.1.4.3.6. Devletin Üstlendiği Riskin Azaltılması 280
3.1.4.3.6.1. Varlık Koruma Planlarının Piyasa Koşullarına Uygun Olması 280
3.1.4.3.6.2. Devlet Garantisinin Ücretlendirilmesi 283
3.1.4.3.6.3. Devlet Riskini Azaltıcı Ek Tedbirler 284
3.2. SORUNLU KREDİ MENKUL KIYMETLEŞTİRMESİNE İLİŞKİN AB DÜZENLEMELERİ 285
3.2.1. Düzenlemelerin Gerekçesi ve Arka Planı 285
3.2.2. Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmelerine İlişkin 23 Ekim 2019 Tarihli EBA Görüşü 290 3.2.2.1. 23 Ekim 2019 Tarihli EBA Görüşü’nün Arka Planı 290
3.2.2.2. AB’de Menkul Kıymetleştirme Düzenleyici Sermaye Çerçevesi (Securitisation Regulatory Capital Framework) 293 3.2.2.3. 2021 Yılındaki Hızlı Düzeltme Değişikliklerinden Önce CRR’da Yer Alan Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmesinde Düzenleyici Sermayeye İlişkin Kısıtlayıcı Hükümler 295
3.2.2.4. AB Menkul Kıymetleştirme Çerçevesinin Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmesinde Düzenleyici Sermayeye Etkisi 297
3.2.2.5. AB Sermaye Yeterliliği Tüzüğü’ne (CRR) ve AB Menkul Kıymetleştirme Tüzüğü’ne (SR) Dair EBA’nın Değişiklik Tavsiyeleri 300
3.2.2.5.1. AB Sermaye Yeterliliği Tüzüğü’ne (CRR) İlişkin Değişiklik Tavsiyeleri 300
3.2.2.5.2. AB Menkul Kıymetleştirme Tüzüğü’ne (SR) İlişkin Değişiklik Tavsiyeleri 301 3.2.3. 23 Haziran 2020 Tarihli Basel Komitesi Danışma Görüşü (Basel Committee Consultation) 302
3.2.4. AB Sermaye Yeterliliği Tüzüğü’nde (CRR) 6 Nisan 2021 Tarihli Değişiklikler 303
3.2.5. AB Menkul Kıymetleştirme Tüzüğü’nde (SR) 6 Nisan 2021 Tarihli Değişiklikler 305
3.2.5.1. AB Menkul Kıymetleştirme Tüzüğü’nün Arka Planı ve Bu Tüzüğün Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmesi ile Uyumluluğu 305
3.2.5.2. SR Madde 9’daki Değişiklik (Kredi Verme Kriterlerine İlişkin Durum Tespiti Gereklilikleri) (“Due Diligence ments Regarding Credit Granting Criteria”) 309
3.2.5.3. SR Madde 5’teki Değişiklik (Kurumsal Yatırımcılar için Kredi Verme Kriterlerine İlişkin Durum Tespiti Gereklilikleri) (“Due Diligence ments for Institutional Investors Regarding Credit Granting Criteria”) 312
3.2.5.4. SR Madde 6’daki Değişiklik (Risk Tutma Gereklilikleri) (“Risk Retention ments”) 314
3.2.5.4.1. Risk Tutma Tutarının Belirlenmesinde Değişiklik 316
3.2.5.4.2. Hizmet Sağlayıcının Risk Tutma Yükümlüsü Olabilmesine İlişkin Değişiklik 319
3.2.5.5. SR Madde 2’deki Değişiklik (Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmesinin Tanımı) 323
3.3. VARLIK YÖNETİM ŞİRKETLERİ ve TÜRK HUKUKUNDA SORUNLU KREDİ MENKUL KIYMETLEŞTİRMESİ 324
3.3.1. Genel Olarak 324
3.3.2. Karşılaştırmalı Hukukta Varlık Yönetim Şirketleri 328
3.3.2.1. Varlık Yönetim Şirketi’nin (VYŞ) Tanımı 328
3.3.2.2. Varlık Yönetim Şirketlerinin Yapılanma Türleri 331
3.3.2.2.1. Merkezi (Ulusal) Varlık Yönetim Şirketi 332
3.3.2.2.2. Merkezi Olmayan Varlık Yönetim Şirketi 336
3.3.2.2.2.1. Bankanın Sahip Olduğu Ayrı Bir VYŞ 336
3.3.2.2.2.2. Bankanın Sorunlu Varlıklarını Bir Yerde Toplayarak Bir Toplayıcı Banka Olarak Yapılandırılması Yöntemiyle Kurulan VYŞ 337
3.3.2.2.2.3. Yapılandırma ve Tasfiye İşlemlerini Birlikte Yürüten VYŞ 338
3.3.2.3. Varlık Yönetim Şirketlerine İlişkin Ülke Uygulamaları 338
3.3.2.4. Varlık Yönetim Şirketlerinin İşleyiş Yöntemleri 341
3.3.2.5. Varlık Yönetim Şirketlerinin Sorunlu Kredilerin Yönetilmesindeki Önemi ve Fonksiyonu 343
3.3.2.6. Varlık Yönetim Şirketlerinin Olumsuz Yönleri 345
3.3.3. BDDK Düzenlemelerine Göre Varlık Yönetim Şirketleri 346
3.3.3.1. Yasal Dayanak 346
3.3.3.2. Türkiye’de Varlık Yönetim Sektörü İçin Düzenleme Önerileri 353
3.3.4. Türk Hukukunda Sorunlu Kredilerin Menkul Kıymetleştirilmesine İlişkin Mevzuat 358
3.3.5. Sorunlu Kredilerin Menkul Kıymetleştirilmesinde Türk Sermaye Piyasaları İçin Düzenleme Önerileri 361
3.3.5.1. Menkul Kıymetleştirilecek Sorunlu Krediler ile Portföyün Asgari Ne Kadarının Sorunlu Kredilerden Oluşacağı VİDMK Tebliği’nde Açıkça Tanımlanmalıdır 362
3.3.5.2. VYŞ’lerin Menkul Kıymetleştirebileceği Alacaklar Sadece Bankalardan Devraldıkları Alacaklar ile Sınırlandırılmamalıdır 363
3.3.5.3. VYŞ’lerin Yanı Sıra Bankalar da Sorunlu Kredilerini Fon Kurarak Menkul Kıymetleştirebilmelidir 364
3.3.5.4. VYŞ’ler Devralmalarla Oluşturduğu Kendi Varlığı Dışında Diğer Kaynak Kuruluş Sorunlu Varlıklarını da Bilançosunda Yer Almaksızın Menkul Kıymetleştirebilmelidir 365 3.3.5.5 VİDMK Tebliği’ndeki Yurtdışına Satış Zorunluluğu Kaldırılmalı, Yurtiçinde Nitelikli ve Tahsisli Yatırımcıya Satış İmkanı da Eklenmelidir 366
3.3.5.6. Sorunlu Kredi Menkul Kıymetleştirmesine Özgü Vergi Muafiyetleri Tanınmalıdır 367
3.3.5.7. VYŞ’ler Dışında Üçüncü Taraflara ve Yabancı Şirketlere de Sorunlu Krediler Devredilebilmeli, Vergi Avantajı Sağlayan Yargı Çevrelerinde Kurulan SPV’lerle İhraç Yapılabilmelidir 367
3.3.5.8. Bağımsız Hizmet Sağlayıcılık Faaliyeti İçin Standartlar Oluşturulmalıdır 368
3.3.5.9. Bağımsız Hizmet Sağlayıcı Risk Tutma Yükümlülüğünü de Üstlenebilmelidir 372
3.3.5.10. Risk Tutma Miktarı, Satın Alınan Portföyün İskontolu Nominal Değeri Üzerinden Hesaplanmalıdır 373
3.3.5.11. Sorunlu Kredi Rasyosu Kritik Seviyelere Ulaşırsa İtalyan ve Yunan Varlık Koruma Planlarına Benzer Düzenlemeler Kabul Edilmelidir 374
SONUÇ 375
KAYNAKÇA 389