Örtülü Maliye
İçindekileri İnceleÖN SÖZ 7
MALİ YANILSAMA (MALİ ALDANMA)
Vatandaşların Kamu Maliyesine Yönelik Algılarında Sapmalar ve Yanılgılar
Coşkun Can AKTAN & Ferhat BATMAZ
1. GİRİŞ 19
2. MALİ YANILSAMA TERMİNOLOJİSİ: KAVRAMLARIN DOĞRU VE YANLIŞ KULLANIMLARI ÜZERİNE 20
3. MALİ YANILSAMA TİPOLOJİSİ: VATANDAŞLARIN, SEÇMENLERİN VE VERGİ MÜKELLEFLERİNİN MALİ KONULARDA ALDANMASI VE YANILGILARA DÜŞMESİ 24
3.1. Harcama Yanılsaması 26
3.2. Vergi Yanılsaması 29
3.3. Borç Yanılsaması 31
3.4. Kiracı Mali Yanılsaması 32
3.5. İdareler Arası Mali Yardımlar ve Hibe Yanılsaması 34
4. GİZLİLİK, ÖRTBAS VE DİĞER MALİ MANİPÜLASYONLAR NETİCESİNDE BÜTÇE VE DEVLET MUHASEBESİNDE ORTAYA ÇIKAN MALİ YANILSAMALAR 36
5. SONUÇ 45
KAYNAKÇA 47
DAVRANIŞSAL KAMU MALİYESİ ve MALİ PSİKOLOJİ’NİN İLK HABERCİLERİ PUVIANI ve BUCHANAN’IN MALİ YANILSAMA TEORİSİNE KATKILARI
1. GİRİŞ 51
2. DAVRANIŞSAL KAMU MALİYESİ VE MALİ PSİKOLOJİ’NİN İKİ ÖNCÜSÜ: AMİLCARE PUVİANİ VE JAMES M. BUCHANAN 54
2.1. Puviani’nin Mali Yanılsama Teorisi 55
2.2. Buchanan’ın Mali Yanılsama Teorisi 58
3. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ 62
KAYNAKÇA 64
VERGİ ENFLASYONU ve VERGİ YANILSAMASI
Vergi Kaynaklarının ve Türlerinin Çoğaltılması ve Çok Sayıda “Vergi Benzeri Yükümlülükler” Yaratılması Yoluyla Yapılan Vergi İstismarı
1. GİRİŞ 67
2. VERGİLERİN ÇOĞALTILMASI: VERGİ ENFLASYONU 68
3. VERGİ ENFLASYONU VE VERGİ PİRAMİTLEŞMESİ 69
4. VERGİLEME SINIRINA ULAŞILMASININ ARDINDAN KÜÇÜK ÇAPLI VERGİ BENZERİ YÜKÜMLÜLÜKLER İHDAS EDİLMESİ VE VERGİ YANILSAMASI 72
5. SONUÇ 73
KAYNAKÇA 75
TÜRK VERGİ SİSTEMİNDE VERGİ GÖRÜNÜRLÜĞÜNÜ AZALTAN ve MALİ YANILSAMA ETKİSİ ORTAYA ÇIKARAN MUHTELİF UYGULAMALAR
1. GİRİŞ 77
2. TÜRK VERGİ SİSTEMİNDE VERGİ GÖRÜNÜRLÜĞÜNÜ AZALTMAYA DÖNÜK BAŞLICA ARAÇLAR VE UYGULAMALAR 77
2.1. Vergi Yükünün Parçalara Bölünmesi 77
2.2. Vergi Niteliğindeki Gelirlerin Adının Değiştirilmesi 78
2.3. Dolaylı Vergilerin Yüksek Payı ve Fiyata Gömülme Etkisi 82
2.4. Faturalara İlave Edilen “Vergi Artıkları” 84
2.5. Vergi Sistemindeki Karmaşıklık 84
2.5.1. Vergilendirme Kurallarının Sık Değiştirilmesi 84
2.5.2. Karmaşık ve Kaotik Vergi Düzeni 85
2.5.3. Vergi İade Mekanizmasının Opak ve Karmaşık Yapısı 86
2.6. Bütçe ve Kamu Gelir Yapısının Görünürlüğünü Azaltan Uygulamalar 89
2.6.1. Vergi Dışı Kamu Gelirlerinin Artışı ve Bütçe Dışı Kurum Gelirleri 89
2.6.2. Merkezi ve Yerel Vergi Ayrımının Belirsizliği 91
2.6.3. Vergi Harcamalarının (İstisna ve Muafiyetler) Görünmezliği 96
2.7. Zaman ve Geçicilik Yoluyla Görünürlüğü Azaltan Uygulamalar 97
2.7.1. Vergi Erteleme, Tecil–Terkin ve Geçici Düzenlemeler 98
2.7.2. Tek Seferlik, Geçici veya Devamlılık Arz Etmeyen Gelirlerle Harcamaların Finansmanı 98
3. TÜRK VERGİ SİSTEMİNDEKİ BAZI VERGİ TÜRLERİNDE VERGİ YANILSAMASI YARATABİLECEK HUSUSLAR 100
3.1. GVK’da Tevkifat, Muafiyet ve İstisnalar Yoluyla Oluşan Vergi Yanılsaması 100
3.2. Kurumlar Vergisi Kanunu’nda Yer Alan Tevkifat, Muafiyet ve İstisnalar Yoluyla Oluşan Vergi Yanılsaması 103
4. SONUÇ 105
KAYNAKÇA 116
TÜRK VERGİ SİSTEMİNDE ÇOK SAYIDA “VERGİ BENZERİ MALİ YÜKÜMLÜLÜK” İHDASI UYGULAMASI
1. GİRİŞ 119
2. TÜRK VERGİ SİSTEMİNİN GENEL YAPISI VE MEVZUAT ÇERÇEVESİ 120
3. VERGİ TÜRLERİNİN SINIFLANDIRILMASI 122
4. TÜRK VERGİ SİSTEMİNDE VERGİ BENZERİ YÜKÜMLÜLÜK SORUNU 125
4.1. Vergi Benzeri Mali Yükümlülüklerin Türleri: Tipoloji 125
4.2. Türk Vergi Sisteminde “Benzeri Mali Yükümlülükler” Kavramı: Yoruma ve İstismara Açık Anayasa Maddesi ve AYM Kararlarına Bir Bakış 127
4.3. Türk Vergi Sisteminin Temelini Oluşturan “Küçük Küçük” Çok Sayıda “Vergi Benzeri Yükümlülükler” 128
4.3.1. Harçlar Kanunu 129
4.3.2. Değerli Kâğıtlar Kanunu 132
4.3.3. Gider Vergileri Kanunu 133
4.3.4. Değerli Konut Vergisi 135
4.3.5. Turizm Payı 136
5. TÜRK VERGİ SİSTEMİNDE BAZI KÜÇÜK VERGİ VE VERGİ BENZERİ YÜKÜMLÜLÜKLERİN BÜTÇE GELİRLERİ İÇERİSİNDEKİ PAYI 137
6. SONUÇ 142
KAYNAKÇA 143
DEVLET MALİYESİ ve HAZİNESİNDE YARATICI TAHRİBAT:
Kamu Mali Yönetiminde “Yaratıcı ve Agresif Muhasebenin Yıkıcı Sanatı” Uygulanarak Yapılan Mali Manipülasyon ve Mali Hilekârlıklar
Coşkun Can AKTAN / Oğuz KUYUMCU / Ferhat BATMAZ
1. GİRİŞ: “YARATICI YIKIM”DAN “DÜZELTİCİ YIKIM”A 145
2. YARATICI MUHASEBE: ÖZEL SEKTÖRDE KAVRAMIN ORTAYA ÇIKIŞI, TANIMI VE KAPSAMI 148
3. KAMU MALİ YÖNETİMİNDE YARATICI MUHASEBE VE AGRESİF MUHASEBE 152
4. KAMU MALİ YÖNETİMİNDE YARATICI MUHASEBE VE MALİ MANİPÜLASYONLARIN BİLEŞENLERİ 159
4.1. Bilanço Dışı Finansman ve Harcama Gizleme Yöntemleri 161
4.1.1. Kamu–Özel İş Birliği ve Görünmez Yatırımlar 161
4.1.2. Gölge Bütçe: Bütçe Dışı Fonlar ve Döner Sermayeler 164
4.1.3. Yarı–Mali İşlemler ve Görev Zararları 164
4.2. Muhasebe ve İstatistik Manipülasyonları: Stok–Akım ve Sınıflandırma Oyunları 165
4.2.1. Stok–Akım Ayarlamaları 165
4.2.2. Sınıflandırma Mühendisliği: Çizgi Altı/Üstü Oyunları 166
4.2.3. Muhasebe Kayıt Hileleri: Zamanlama ve Değerleme 166
4.3. Zamanlama ve Varsayım Manipülasyonları 167
4.3.1. Zamanlama Manipülasyonları: Gelirleri Öne Çekme ve Giderleri Öteleme 167
4.3.2. Tek Seferlik Gelirler ve Varlık Satışları 168
4.3.3. Geleceğe Dönük Projeksiyonlar, Tahminler, Beklentiler Üzerinden Pembe Tablo Çizme 169
5. KAMU MALİ YÖNETİMİNDE YARATICI (VE AGRESİF) MUHASEBEYE BAŞVURULMASININ BAŞLICA NEDENLERİ 169
5.1. Siyasal ve Kurumsal Nedenler 169
5.2. Mali ve Teknik Nedenler 170
5.3. Hesap Verebilirlik ve Performans Baskısı 171
6. YARATICI MUHASEBE YOLUYLA YAPILAN MALİ MANİPÜLASYONLAR VE RİSK ANALİZİ 172
7. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ 177
KAYNAKÇA 179
TÜRK KAMU MALİ YÖNETİMİNDE YARATICI MUHASEBE YÖNTEMLERİ KULLANILARAK YAPILAN MALİ MANİPÜLASYONLAR
1. GİRİŞ 183
2. TÜRK KAMU MALİ SİSTEMİNDE YARATICI MUHASEBENİN KURUMSAL VE MALİ MEKANİZMALARI 184
2.1. Sayıştay Bulguları Işığında Türk Kamu Mali Yönetiminde Yaratıcı Muhasebe Uygulamaları 184
2.1.1. Bütçe Disiplini, Tahsisli Kaynak Kullanımı ve Bütçe Dışı Uygulamalar 185
2.1.1.1. İl Özel İdareleri Bütçelerinden, Mevzuatta Öngörülmeyen ve Proje Temeline Dayanmayan Faaliyetler İçin Köylere Hizmet Götürme Birliklerine Kaynak Aktarılması 186
2.1.1.2. Özel İdare Bütçelerine Merkezi İdare Tarafından Tahsis Amacıyla Aktarılan Kaynakların, Bütçe Nakit Açıklarının Giderilmesinde Kullanılması 186
2.1.1.3. Gecekondu Fonu Gelirlerinin Bütçe Sistemi Dışında Tutulması 187
2.1.2. Avrupa Birliği Kaynaklı Proje Hibelerinin Bütçe ve Muhasebe Sistemi Haricinde İzlenmesi 188
2.1.3. Muhasebe Kayıt Düzeni, Dönemsellik ve Kurumsal Kayıt Bütünlüğü Sorunları 188
2.1.3.1. Yevmiye Kayıtlarının Mevzuatta Öngörülen Şekil ve Esaslara Uygun Olarak Tutulmaması 189
2.1.3.2. Mali Yıla Ait Olmayan Muhasebe Kayıtlarının İzleyen Mali Yılda Yapılması ve Mahsup Dönemine Devreden Avansların Süresinde Kapatılmaması 189
2.1.3.3. Kurumsal Muhasebe Kayıtlarının Doğru, Tam ve Bütüncül Biçimde Üretilememesi 190
2.1.4. Banka Hesapları, Özel Hesaplar ve Muhasebe Sistemi Dışı Finansal İşlemler 191
2.1.5. Taşınmaz Yönetimi, Kayıt Sorunları ve Muhasebeleştirme Eksiklikleri 192
2.1.6. Mali Raporlama, Performans Bilgisi ve Hesap Verebilirlik Sorunları 193
2.1.7. Kanuni Düzenlemeler Kapsamında Elde Edilen Değerlerin Muhasebeleştirilmemesi 194
2.1.8. Türk Kamu Mali Yönetiminde Yıllar İtibariyle Tekrar Eden Yaratıcı Muhasebe Yöntemleri 195
2.2. Türkiye’de Kamu–Özel İşbirliği (KÖİ) Modelinin Kamu Mali Görünürlüğü Üzerindeki Etkileri 199
2.3. Kamu İşletmeleri ve Kamu Bankaları Aracılığıyla Oluşan Örtük Mali Yükümlülükler 203
2.4. Bütçe Dışı Fonlar ve Kamu Mali Yönetiminde Görünürlük Sorunu 206
2.5. Türkiye Varlık Fonu’nun Kamu Mali Yönetimi İçindeki Konumu 209
3. SONUÇ 211
KAYNAKÇA 213
TÜRKİYE’DE ÖRTÜLÜ ÖDENEK UYGULAMASININ HUKUKİ ÇERÇEVESİ
Coşkun Can AKTAN / Serdar YAY / Murat İNCE / Ferhat BATMAZ
1. GİRİŞ 215
2. GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE TÜRKİYE’DE ÖRTÜLÜ ÖDENEK
UYGULAMASININ HUKUKİ ÇERÇEVESİ 215
2.1. İlk Düzenleme: 1927 tarihli ve 1050 Sayılı Muhasebe–i Umumiye
Kanunu 216
2.2. 1944 ve 1963 Düzenlemeleri 217
2.3. 2003 Reformu: 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu 218
2.4. 2015 Düzenlemesi: 6639 Sayılı Kanun ve Cumhurbaşkanlığı Yetkisi 220
3. ÖRTÜLÜ ÖDENEK UYGULAMASI: SORUNLAR 221
4. TÜRKİYE’DE ÖRTÜLÜ ÖDENEK MEVZUATININ İYİ MALİ YÖNETİM
İLKELERİ AÇISINDAN KISA BİR DEĞERLENDİRMESİ 225
4.1. Genel Değerlendirme 225
4.2. Mali Şeffaflık, Hesap Verme Sorumluluğu ve Denetim Bağlamında
Değerlendirme 226
5. ÇÖZÜM ÖNERİSİ 228
6. SONUÇ 231
KAYNAKÇA 231
TÜRKİYE’DE ÖRTÜLÜ ÖDENEK UYGULAMASININ MALİ BOYUTU
1. GİRİŞ 233
2. TÜRKİYE’DE ÖRTÜLÜ ÖDENEK UYGULAMASININ MALİ BOYUTU 234
2.1. Türkiye’de Örtülü Ödenek Giderlerinin Bütçedeki Konumu ve Artış
Trendi 234
2.2. Mali Saydamlık ve Hesap Verebilirlik Bağlamında Örtülü Ödenek 238
3. GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ 240
KAYNAKÇA 243
DAMGA VERGİSİ: MÂKULİYET ve MEŞRUİYET SORGULAMASI
Gelir Maksimizasyonu Aracı ve Vergi Yanılsaması Örneği Olarak Damga Pulu, Harç Pulu, Damgalı Kâğıtlar Vergisi, Pul Vergisi, Tescil Vergileri vb. Üzerine Eleştirel Bir İnceleme
1. GİRİŞ 245
2. MATBU DAMGA VERGİSİ’NDEN DAMGA PULU VERGİSİ’NE; FİSKAL
PUL’DAN DAMGALI KÂĞITLAR VERGİSİ’NE 245
3. DAMGA VERGİSİNDE MÂKULİYET VE MEŞRUİYET SORGULAMASI 248
4. HAKLILAŞTIRMA: MEŞRUİYET, MÂKULİYET, RASYONALİTE, RIZA VE
ONAY 249
5. MÂKULİYET VE MEŞRUİYET: RAWLS 250
6. SONUÇ 252
KAYNAKÇA 253
DAMGA VERGİSİ: TEORİSİ, TARİHÇESİ ve TÜRKİYE UYGULAMASI
Coşkun Can AKTAN / Ufuk GENCEL / Ferhat BATMAZ
1. GİRİŞ 255
2. TEORİK ÇERÇEVEDE DAMGA VERGİSİ 255
3. DAMGA VERGİSİ: KISA TARİHÇESİ 259
3.1. Avrupa ve Amerikan Mali Tarihinde Damga Vergisi’nin Kısa Tarihi 259
3.2. Osmanlı Mali Tarihinde Damga Vergisi: Varaka–i Sahîha’dan Resm–i
Damga Nizamnâmesi’ne 262
4. TÜRKİYE’DE DAMGA VERGİSİ UYGULAMASI 265
5. TÜRKİYE’DE DAMGA VERGİSİ İLE İLGİLİ BAŞLICA SORUNLAR 270
6. DAMGA VERGİSİNE DAİR İLAVE BAZI DEĞERLENDİRMELER 277
6.1. Damga Vergisinin Tahsil Gerçekliği ve Uygulama Sorunları 277
6.2. Dijitalleşme ve Kâğıtsız Ticaret (Going Paperless) Bağlamında
Damga Vergisinin Geleceği 279
7. TÜRKİYE’DE DAMGA VERGİSİNİN MALİ BOYUTU 281
7.1. Türkiye’de Damga Vergisi Gelirlerinin Vergi Gelirleri İçerisindeki
Payı: Analiz ve Değerlendirmeler 281
7.2. Damga Vergisinin Vergi Gelirleri İçerisindeki Payı: Uluslararası
Karşılaştırma ve Veri Analizi 286
8. SONUÇ 289
KAYNAKÇA 290
VERGİ KAMUFLAJI, DOLAYLI VERGİLER ve TÜRKİYE UYGULAMASI
1. GİRİŞ 293
2. DOĞRUDAN VERGİLEME Mİ? DOLAYLI VERGİLEME Mİ? TEORİK VE
FELSEFİ ARGÜMANLARA YENİDEN BAKIŞ 294
3. TÜRKİYE’DE DOLAYLI VERGİLERİN MALİ SİSTEM İÇİNDEKİ YERİ 299
3.1. Türkiye’de Dolaylı Vergi Kompozisyonu 299
3.2. Türkiye’de Dolaylı Vergilerin Toplam Vergi Gelirleri İçindeki Payının
Analizi 300
3.3. Dolaylı Vergilerin Gelirleri İçerisindeki Payı: Uluslararası
Karşılaştırma ve Veri Analizi 303
3.4. Türkiye’de Bazı Mallara Uygulanan Dolaylı Vergilerin Satış Fiyatı
İçindeki Ağırlığının Analizi 307
3.4.1. Akaryakıt Ürünlerine Uygulanan Dolaylı Vergiler 307
3.4.2. Binek Araçlara Uygulanan Dolaylı Vergiler 308
3.4.3. Tütün ve Tütün Mamullerine Uygulanan Dolaylı Vergiler 310
4. GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ 313
KAYNAKÇA 316
TÜRKİYE’DE ALKOLLÜ İÇECEKLER ÜZERİNDEN ALINAN VERGİLER ÜZERİNE BİR İNCELEME
1. GİRİŞ 319
2. TÜRKİYE’DE ALKOLLÜ İÇECEKLER ÜZERİNDEN ALINAN VERGİLER 320
2.1. Türkiye’de Alkol ve Alkollü İçeceklere Uygulanan Dolaylı Vergiler 320
2.2. Türkiye’de Alkol ve Alkollü İçeceklere Uygulanan ÖTV’nin Toplam
ÖTV Gelirleri İçindeki Payı 324
2.3. Türkiye’de ÖTV’nin Dolaylı Vergiler ve Toplam Vergi Gelirleri
İçindeki Durumu 326
3. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ 329
KAYNAKÇA 330
SON SÖZ 331