İnsan Hakları Hukukunda Sağlık Hakkı
İçindekileri İnceleÖnsöz
Kısaltmalar ve Terimler Dizini
Giriş
Birinci Bölüm: Sağlık Hakkının Teorik ve Tarihsel Zemini
1. Sağlık Hakkının Felsefi Temeli: Adalet ve İnsan Onuru
2. Sağlık Kavramının Dinamik Sürece Geçişi
2.1. Fiziksel Sağlık
2.2. Ruhsal Sağlık
2.3. Sosyal Sağlık
3. Hak Kavramı
4. İnsan Hakları
5. Sağlık ve İnsan Hakları İlişkisi
5.1. Sağlık ve Yaşam Hakkı İlişkisi
5.2. Sağlık ile İşkence, İnsanlık Dışı ve Aşağılayıcı Muamele Yasağı İlişkisi
5.3. Sağlık ile Özel Hayatın Gizliliği İlişkisi
5.4. Sağlık ile Maddi ve Manevi Varlığını Koruma ve Geliştirme Hakkı İlişkisi
5.5. Sağlık ve Çevre Hakkı İlişkisi
5.6. Sağlık ve Sosyal Güvenlik Hakkı İlişkisi
6. Sağlık Hakkı ve Kapsamı
6.1. Dar Yaklaşım: “Tıbbi Bakım Hakkı”
6.2. Politik Yaklaşım: “Sağlığı Koruma Hakkı”
6.3. Normatif Yaklaşım: “Ulaşılabilir En Yüksek Sağlık Standardı Hakkı”
7. Sağlık Hakkının Temel Özellikleri
7.1. Sağlık Hakkı Kapsayıcı Bir Haktır
7.2. Sağlık Hakkı Özgürlükleri İçerir
7.3. Sağlık Hakkı, Birçok Talebi İçerir
7.4. Sağlık Hakkı Ayrımcılık Yasağı ile Yakından İlişkilidir
7.5. Sağlık Hakkı Kademeli Gerçekleştirilir
8. Devletlerin Sağlık Hakkını Yerine Getirme Yükümlülüğü
8.1. Uluslararası Yükümlülüğün Hukuki Doğası
8.2. Ulusal Uygulama ve Hak Temelli Yaklaşım
8.3. Kademeli Gerçekleştirme İlkesi
8.4. Yükümlülüklerin Sınıflandırılması: Saygı, Koruma ve Yerine Getirme
8.5. Kaynak Sorunu ve Asgari Çekirdek Yükümlülükler
İkinci Bölüm: Uluslararası Hukukta Sağlık Hakkı
1. Sağlık Hakkının Tarihsel Kökenleri ve Gelişim Süreci
1.1. Modern Öncesi Dönemden Milletler Cemiyeti’ne
1.2. Milletler Cemiyeti Dönemi
2. Birleşmiş Milletler (BM) Sisteminde Sağlık Hakkı
2.1. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Anayasası’nda Sağlık Hakkı
2.2. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde (İHEB) Sağlık Hakkı
2.3. İkiz Sözleşmelerde Sağlık Hakkı
2.3.1. Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nde (MSHS) Sağlık Hakkı
2.3.2. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi’nde (ESKHS) Sağlık Hakkı
2.3.3. Komite Yorumu ve AAAQ (Mevcudiyet, Erişilebilirlik, Kabul Edilebilirlik, Kalite) Çerçevesi
2.3.4. Sözleşmenin Koruma Yöntemleri
2.3.5. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi’nin Türkiye’ye İlişkin Nihai Değerlendirmeleri
2.4. Her Biçimiyle Irksal Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Sözleşmesi’nde (CERD) Sağlık Hakkı
2.5. Kadınlara Karşı Her Biçimiyle Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Sözleşmesi’nde (CEDAW) Sağlık Hakkı
2.6. Alma–Ata Bildirgesi ve Temel Sağlık Hizmetleri
3. Bölgesel Koruma Sistemlerinde Sağlık Hakkı
3.1. Avrupa Konseyi Sistemi
3.1.1. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde (AİHS) Sağlık Hakkı
3.1.2. Avrupa Sosyal Şartı’nda (ASŞ) Sağlık Hakkı ve Koruma Mekanizması
3.2. Avrupa Birliği Sistemi: Temel Haklar Şartı’nda Sağlık Hakkı
3.3. Amerika İnsan Hakları Sisteminde Sağlık Hakkı
3.4. Afrika İnsan Hakları Sisteminde Sağlık Hakkı
4. Biyotıp ve Hasta Hakları Belgelerinde Sağlık Hakkı
4.1. Oviedo Sözleşmesi
4.1.1. Sözleşmenin Temel Felsefesi: “İnsanın Üstünlüğü” İlkesi
4.1.2. Sağlık Hizmetlerinde Temel Haklar
4.1.3. Aydınlatılmış Onam, Önceden Açıklanmış İstek ve Özel Hayat
4.1.4. Embriyo Araştırmaları
4.2. Dünya Tıp Birliği (DTB) Hasta Hakları Bildirgelerinde Sağlık Hakkı
4.2.1. Lizbon Hasta Hakları Bildirgesi I
4.2.2. Bali Bildirgesi – Lizbon Bildirgesi II
4.2.3. Amsterdam Bildirgesi
5. Uluslararası Antlaşmaların Türkiye Açısından Bağlayıcılığı (Anayasa m. 90)
Üçüncü Bölüm: Türk Pozitif Hukukunda Sağlık Hakkı
1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda Sağlık Hakkına İlişkin Düzenlemeler
1.1. Tarihsel Arka Plan: 1876–1924’ten 1982’ye
1.2. 1982 Anayasası’nda Sağlık Hakkı
1.2.1. Sağlık Hizmetleri ve Çevrenin Korunması (Madde 56)
1.2.2. Anayasa’nın 56’ncı Maddesinden Kaynaklanan Temel Yükümlülükler
1.3. Sağlık Hakkının Anayasal Yorumu
1.4. Sağlık Hakkının Sınırlandırılması
1.5. Anayasa Mahkemesi Kararlarında Sağlık Hakkı
1.6. Sağlık Hakkının “Negatif Statüsü”: Yaşama ve Beden Bütünlüğünün Korunması (Madde 17)
1.6.1. Maddi ve Manevi Varlığı Koruma Hakkı Bağlamında “Kendi Geleceğini Belirleme Hakkı”
1.6.2. Hukuka Uygunluk Nedeni Olarak “Aydınlatılmış Onam”
1.6.3. Sağlık Hakkını Tamamlayan Diğer Anayasal Güvenceler
1.7. Devletin Sosyal Ödevlerinin Sınırı (Madde 65)
1.8. Sağlık Hakkının Özneleri ve Uluslararası Hukukun İç Hukuktaki Yeri
2. Türk Sağlık Mevzuatında Sağlık Hakkı
2.1. Tababet ve Şuabatı San‘atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun
2.2. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu
2.2.1. Kamu Sağlığı ve Salgın Hastalıklar Karşısında Devletin Yükümlülükleri
2.2.2. Zorunlu Aşılama Rejimi ve Beden Bütünlüğüne Müdahalenin Meşruiyeti
2.2.3. Evlilik Öncesi Zorunlu Sağlık Muayenesi
2.2.4. Gıda Güvenliği, Hijyen ve Çalışma Hayatında Sağlık Hakkı
2.3. Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Hakkında Kanun
2.4. Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu
2.4.1. Temel Esaslar: Eşitlik, Planlama ve Verimlilik
2.4.2. Çocukların Sağlık Hakkı ve Koruyucu Hekimlik
2.4.3. Klinik Araştırmalar ve Gönüllü Hakları
2.4.4. Reklam ve Tanıtım Yasağı
2.4.5. Sağlıkta Şiddetin Önlenmesi
2.4.6. Tıbbi Uygulama Hataları ve Rücu Sisteminde Yeni Dönem
2.4.7. Devlet Hizmeti Yükümlülüğü
2.4.8. Sağlıkta Hizmet Alımı ve Kamu–Özel İşbirliği
2.4.9. Kişisel Sağlık Verilerinin Toplanması, İşlenmesi ve Güvenliği
2.5. Hususi Hastaneler Kanunu
2.5.1. Tedavinin Sürekliliği ve Hekimin Sorumluluğu
2.6. Sağlık Sisteminde Paradigma Değişimi: 663 Sayılı KHK
2.6.1. Bakanlığın Rolünün Değişmesi
2.6.2. Bütüncül Sağlık Tanımı ve Uluslararası Standartlar
2.6.3. Sağlık Meslekleri Kurulu ve Mesleki Yeterlilik
2.6.4. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine Uyum
2.7. Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi
2.7.1. Sağlık Hakkında “Ayrımcılık Yasağı”nın Temeli
2.7.2. Vücut Bütünlüğü ve “Rıza”nın Dokunulmazlığı
2.7.3. Özel Hayatın Gizliliği ve “Sır Saklama” Ödevi
2.7.4. “Önce Zarar Verme” ve Yaşam Hakkı
2.7.5. Hekim Seçme Özgürlüğü ve Otonomi
2.7.6. Acil Sağlık Hizmetine Erişim Hakkı
2.8. Hasta Hakları Yönetmeliği
2.8.1. Eşitlik ve Adalet İçinde Hizmetten Faydalanma Hakkı
2.8.2. Bilgi İsteme ve Aydınlatılma Hakkı
2.8.3. Vücut Bütünlüğünün Dokunulmazlığı
2.8.4. Mahremiyet ve Güvenlik Hakkı
2.8.5. Başvuru ve Şikâyet Mekanizması
2.8.6. Hastanın Sorumlulukları
2.9. Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliği
2.9.1. Hizmetin Sürekliliği İlkesi
2.9.2. Sağlık Kurulları ve Konseyler
2.9.3. İspat Hukuku ve Hasta Hakları: Tıbbi Kayıtlar
2.9.4. Acil Hizmetlerin Önceliği
2.10. Kişisel Sağlık Verileri Hakkında Yönetmelik
2.11. Genel Sağlık Sigortası Kanunu
2.11.1. Parçalı Yapıdan Evrensel Kapsayıcılığa Geçiş
2.11.2. Sosyal Devletin Garantörlüğü
2.11.3. Evrensel Kapsayıcılık İlkesi
2.11.4. Yoksulluğun Hakkı Engellememesi: Devletin Prim Ödeme Yükümlülüğü
2.11.5. Hakkın Kapsamı ve Sınırları: Temel Teminat Paketi
2.11.6. Prim Borcu Olsa Dahi Hizmetin Kesilemeyeceği Haller
2.11.7. Katılım Payı
3. İdarenin Sağlık Hizmetlerinden Kaynaklanan Sorumluluğu
3.1. Sağlık Hizmetlerinin Kamu Hizmeti Özelliği
3.2. İdarenin Sorumluluğu
3.3. İdarenin Hizmet Kusuru
3.3.1. Sağlık Hizmetlerinin Kötü İşlemesi veya Gereği Gibi İşlememesi
3.3.2. Sağlık Hizmetlerinin Geç İşlemesi
3.3.3. Sağlık Hizmetlerinin Hiç İşlememesi
3.4. İdarenin Kusursuz Sorumluluğu
3.4.1. Teorik Temeller ve Anayasal Çerçeve
3.4.2. Tarihsel Gelişim ve Yargısal Dönüşüm
3.4.3. Kusursuz Sorumluluğun Uygulama Alanları
3.4.4. Sorumluluğu Sınırlandıran Haller ve Rücu Mekanizması
Dördüncü Bölüm: Uluslararası Koruma ve Geçici Koruma Rejimlerinin Normatif Çerçevesi ve Türkiye Uygulaması
1. İltica ve Göç Hukukunda Temel Kavramlar ve Terim Sorunu
2. Milletler Cemiyeti Döneminde Mülteci Sorununa Yaklaşım
3. Birleşmiş Milletler Döneminde Mülteci Hukuku
3.1. Mülteci Statüsünün Kazanılması
3.1.1. Yabancı Olma Koşulu
3.1.2. Zulme Uğramaktan Duyulan Haklı Korku
3.1.3. Baskı ve Zulme Temel Teşkil Eden Nedenlerin Varlığı
3.1.4. Ülkesinin Korunmasından Yoksun Bulunma veya Yararlanmak İstememe ya da Ülkesine Geri Dönememe veya Dönmek İstememe
3.2. Mülteci Statüsünün Sona Erme Nedenleri
3.3. Güncel Gelişme: Küresel Mülteci Mutabakatı
4. Mülteci Korumanın Prensip ve Kavramları
4.1. Geri Gönderme Yasağı (Non–Refoulement)
4.2. Ayrımcılık Yasağı
5. Diğer Uluslararası ve Bölgesel Belgelerde Mülteci Hukuku
6. Türkiye’de Uluslararası Koruma Rejiminin Tarihsel Gelişimi
6.1. 1951 Sözleşmesi’nde “Coğrafi Çekince” Uygulaması
6.2. 1994 Yönetmeliği ve “Sığınmacı” Kavramı
7. Türk Mevzuatında 2013 Sonrası Dönem: Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK)
7.1. Mülteci Statüsü
7.2. Şartlı Mülteci Statüsü
7.3. İkincil Koruma Statüsü
8. Kitlesel Akınlar ve Geçici Koruma Statüsü
8.1. Geçici Korumanın Uluslararası Hukuk ve AB Yönergesindeki Yeri
8.2. Türk Mevzuatında Geçici Koruma Yönetmeliği
9. Türkiye’deki Suriyelilerin Hukuki Durumu
9.1. Açık Kapı Politikası ve “Misafir”likten Geçici Korumaya Geçiş
9.2. Demografik Dağılım ve Mekânsal Yoğunlaşma ile Mücadele
Beşinci Bölüm: Uluslararası Koruma ve Geçici Koruma Kapsamındaki Yabancıların Sağlık Hakkı
1. Haklardan Yararlanmada Temel Kural: “Karşılıklılık İlkesinden Muafiyet”
2. Mülteci ve Sığınmacıların Sosyo–Ekonomik Haklara Erişimi
2.1. Uluslararası Hukuk Perspektifinden Sosyo–Ekonomik Haklar
2.2. Türk Hukukunda Sosyo–Ekonomik Haklara Erişim
2.2.1. Eğitim Hakkı
2.2.2. Çalışma ve İstihdam Hakkı
2.2.3. Sosyal Yardım ve Hizmetlere Erişim
2.2.4. Adalete Erişim
3. Sağlık Hakkı: Uluslararası Standartlar ve Türkiye Uygulaması
3.1. Uluslararası İnsan Hakları Hukukunda Mülteci ve Sığınmacıların Sağlık Hakkı
3.2. Türk Hukukunda Sağlık Hakkı: Uluslararası Koruma ve Geçici Koruma Rejimlerinin Karşılaştırmalı Analizi
3.2.1. YUKK Öncesi Dönem
3.2.2. YUKK Dönemi ve Uluslararası Koruma Kapsamındakilerin Sağlık Hakkı
3.2.3. Geçici Koruma Sağlanan Kişilere Sağlık Hakkının Uygulanması (Suriye Örneği)
3.3. Sahadaki Temel Engeller ve Çözüm Modelleri: Dil Bariyeri ve SIHHAT Projesi
4. Kırılgan Grupların Sağlık ve Sosyal Hakları
4.1. Göç Bağlamında Kadınların Üreme Sağlığı ve Dezavantajlı Konumu
4.2. Çocukların Sağlık Hakkı: Üstün Yarar ve Refakatsiz Çocuklar
4.3. Engelli ve Özel İhtiyaç Sahibi Mültecilerin Korunması
5. Sınır Dışı Etme Sürecinde Sağlık Hakkı ve Geri Göndermeme (Non–Refoulement) İlkesi
5.1. Uluslararası Hukukta Tıbbi Geri Göndermeme İlkesi
5.2. Türk Hukukunda İdari Gözetim, Sınır Dışı Kararı ve AYM İçtihatları Işığında Tıbbi Risk Analizi
Sonuç
Kaynakça