Ceza Hukukunda Nedensellik (9786253779191)

ÖNSÖZ 5
KISALTMALAR 17
GİRİŞ 19
BİRİNCİ BÖLÜM
“NEDEN”, “NEDENSELLİK” VE “NEDENSEL AÇIKLAMA” ÜZERİNE TEORİK YAKLAŞIMLAR TEMELİNDE KAVRAMSAL BİR ANALİZ
I. NEDEN VE NEDENSELLİK KAVRAMLARI 25
A. Nedenselliğin Plüralist (Çoğulcu) Yapısı ve Hukuksal Yansımaları 25
B. Neden Kavramının Evrimi 33
1. Aristoteles’ten Hume’a: İki Karşıt Yorum 33
2. Hume: Düzenlilik Teorisi 38
3. Yeni Aristotelesçiler: Eğilimsel Nedensellik 43
a. Eğilimsel Nedenselliğin Metafizik Yapısı 43
b. Eğilimsel Nedensellik, Faillik ve Sorumluluk 44
C. Neden ve Etki İlişkisi (Nedensellik) 50
1. Nedenselliğin Kavramsal Boyutu 50
a. Olgusal (Ampirik) Nedensellik 51
(1) Nedensellik İlkesi 51
(2) Aktarım/Süreç Teorileri (Fizikalizm) ve Hukuksal
Yansıması 52
b. Fail Nedenselliği 57
(1) Fail Nedenselliğinin Olay Nedenselliğinden Ayrılması 57
(2) Fail Nedenselliğinin Temel Kavramı: Müdahale
(Manipülasyon) 61
(3) Thomas Reid: Aktif Kuvvet 64
(4) Özgür İrade, Özerklik ve Determinizm 68
(i) Determinizm Karşısında Özgür İrade Tartışması 68
(ii) Özgür İrade ile Özerklik Ayrımı ve Hukuki
Nedensellik Yönünden İşlevi 71
2. Nedenselliğin Fonksiyonel (İşlevsel) Boyutu 76
a. Kavramsal ve Fonksiyonel Ayrım 76
b. Geriye Dönük Nedensellik (Açıklama Fonksiyonu) 78
c. İleriye Dönük Nedensellik (Tahmin/Öngörme Fonksiyonu) 79
d. Atfedici Nedensellik (Nedensel Sorumluluk) 81
3. Nedenselliğin Yapısal Boyutu (Causal Relata) 86
a. Metafizikte Relata Türleri 87
(1) Olaylar, Olayların Yönü ve Olgular 87
(2) Eylem ve Olay Arasındaki Analitik İlişki 89
b. Hukuksal Bağlamda Nedensel İlişkinin Relata’sı 92
(1) Eylem ve Olay İlişkisi 92
(2) Eylemin Nedensel Yapısı: Moore’un Eş Değerlik Tezi 95
(3) Eylemin “Nedensel Açıdan İlgili Yönü” 97
(4) Psikolojik Etki (Psikolojik Nedensellik) 103
D. Hukukta Nedensellik İncelemesi: Tek Aşamalı ve İki Aşamalı Yapısal
Modeller 108
1. Hakim Öğreti: Nedenselliğin İkili Yapısı 108
2. Tek Aşamalı Nedensellik Yaklaşımları 109
a. Karşı Olgusal Bağlılığa Dayalı Nedensellik Yaklaşımı 109
b. Epstein: Kuvvet ve Tehlike Kavramlarına Dayanan
Nedensellik Yaklaşımı 111
c. Hart/Honoré: Nedenselliğin Sağduyuya Dayalı Dilsel Analizi 114
(1) Nedensel Yargıların Kaynağı Olarak Sağduyu 114
(2) Nedensel Bağlantı Türleri ve Ayırt Edici İlkeler 118
(3) Nedenselliğin Yapısı ve Nedensel Minimalizm Eleştirisi 121
(4) Nedensellik Alanı ile Hukuk Politikası Alanının
Ayrılması: Normun Koruma Amacı 123
(5) Nedensellik İncelemesinin Kapsamı ve Sınırları 125
II. NEDENSEL AÇIKLAMA 128
A. Kavram 128
B. Nedensel Açıklamada Yasaların Rolü 129
1. Yasa Kavramı 129
2. Yasaların Açıklama ve Öngörme Fonksiyonu 133
C. Nedensel Açıklamanın Bilimsel Yönü 135
1. Tümdengelimsel (Dedüktif)–Nomolojik Açıklama (D–N modeli) 135
2. Tümevarımsal (İndüktif) – İstatistiksel Açıklama (I–S modeli) 137
3. Hukuksal Bakış Açısıyla D–N Modeli: Engisch’in Yasaya (Kanuna)
Uygun Şart Teorisi 138
III. NEDENSELLİK ÜZERİNE TEORİK YAKLAŞIMLAR 146
A. Nedensellik Teorilerine Genel Bakış 146
B. Düzenlilik Teorisi: Şart Analizi ve Çoklu Nedensellik Türleri 147
1. Gerekli Şart ve Yeterli Şart Kavramları 147
2. Nomolojik Yeterlilik Bağlamında Şart Analizi 151
a. J. S. Mill: Çoklu Nedensellik 151
b. J. L. Mackie: INUS Şartı 155
c. R. W. Wright: NESS Testi 159
(1) Teorik Yapısı ve Temelleri 159
(2) Uygulama Yöntemi ve Sine Qua Non Testi ile
Karşılaştırılması 162
(3) Yasal Düzenlemelere ve Yargısal İçtihatlara Yansıması 166
3. Gereklilik ve Yeterlilik İlişkisi Bağlamında Çoklu Nedensellik
Türleri 173
C. Karşı Olgusal Nedensellik Teorisi 176
1. Kavramsal Çerçeve 176
2. D. Lewis: Karşı Olgusal Nedensellik Analizi 180
a. Mümkün Dünyalar ve Karşı Olgusal Bağlılık 180
b. Nedensel Zincir, Geçişlilik ve Önleyici Nedensellik 183
c. Nedensel Zincirin Duyarlılığı ve Öngörülebilirlik 186
3. Karşı Olgusal Akıl Yürütmenin Bilişsel Temelleri 188
4. Karşı Olgusal Nedenselliğin Hukuksal İzdüşümü 190
a. Lewis’in Karşı Olgusal Nedensellik Modelinin Hukuk ile
Yapısal Paralellikleri 190
b. Karşı Olgusal Analizin Yargı Uygulaması: Alman Federal
Mahkemesi Kararları 192
(1) Açıklayıcı ve Varsayımsal Nedensellik Sorgulaması 192
(2) “Kamyon–Bisikletli” Olayı (BGHSt 11, 1) 196
(3) “0,3 Saniye” Olayı (NJW 1985, 1350) 197
c. Değerlendirme ve Eleştiri: Ampirik Doğrulama ile Normatif
Unsurların Bütünlüğü 198
D. Olasılıksal Nedensellik 202
1. Determinist Modellerin Sınırlılıkları ve Olasılıksal Nedenselliğin
Temeli 202
2. Olasılık Azaltan Nedenler 204
3. Olasılıksal Nedenselliğin Hukuksal İzdüşümü 207
a. Olasılık Kavramının İşlevi 207
b. Karşı Olgusal Nedensellik ve Olasılıksal Nedensellik İlişkisi 209
İKİNCİ BÖLÜM
CEZA HUKUKUNDA HAKİM NEDENSELLİK ÖĞRETİSİ OLARAK ŞART TEORİSİ VE ŞART TEORİSİNE GÖRE BELİRLENEN NEDENSELLİĞİ SINIRLANDIRMA YÖNTEMLERİ
I. NEDENSELLİĞİN CEZA HUKUKUNDAKİ DOGMATİK KONUMU 219
II. ŞART TEORİSİ 226
A. Genel Olarak 226
B. Şart Teorisinin Uygulanma Yöntemi 230
1. İcrai suçlarda “Yok Sayma” (Hinwegdenken) ve İhmali Suçlarda
“Düşünsel Ekleme” (Hinzudenken) Yöntemi 230
2. Düşünsel Ekleme Yönteminin Değerlendirme Ölçütleri:
Önlenebilirlik ve Risk Azaltma 236
a. Önlenebilirlik (Kaçınılabilirlik) Teorisi 236
b. Risk Azaltma Teorisi 244
C. Şart Teorisinin Karşı Olgusal Yapısı ve Yargısal Görünümü 247
1. Şart Teorisi Uygulamasında Doğa Yasalarının Konumu 247
2. Toepel’in Eleştirisi: Tekil Karşı Olgusal Önermelerin Bağımsızlığı 249
D. Şart Teorisinin Uygulanmasına İlişkin Temel Esaslar 251
1. Şartların Eşitliği Kuralı 251
2. Neticenin Tanımlanması 253
a. Teorik Yaklaşımlar 253
b. Normatif Boyut ve Döngüsellik Sorunu 256
c. Öğretideki Hakim Görüş: Somut Biçimiyle Netice 260
3. Varsayımsal (Yedek) Nedenlerin Dikkate Alınmaması Kuralı 263
4. Çoklu Nedensellik Hallerinde Şart Teorisinin Uygulanması 265
a. Kümülatif Nedensellik 265
b. Öne Geçen Nedensellik (Kesilen Nedensellik) 267
c. Alternatif (Çifte) Nedensellik 270
E. Nedensellik Bağının Kesilmesi ve Rücu Yasağı 271
F. Anglo–Amerikan Hukukunda Şart Teorisi: “But–For” Testi 282
1. Fiili Nedensellik 282
2. Neticenin Hızlandırılması 287
III. ŞART TEORİSİNE GÖRE BELİRLENEN NEDENSELLİĞİ SINIRLANDIRMA
YÖNTEMLERİ 294
A. Şart Teorisini Sınırlandırmaya Yönelik İlk Girişimler 294
1. Teorinin Sınırlandırılmasına Duyulan İhtiyaç ve Teoriye Yönelik
Eleştiriler 294
2. Nedensellik Teorilerinin Sınıflandırılması ve Felsefi Arka Planı 297
3. Erken Dönem Nedensellik Teorileri 300
a. Fiziksel ve Mekanik Metaforlara Dayalı Teoriler: Binding ve
Birkmeyer 300
b. Özgür İrade, Rasyonalite ve Normatif Yaklaşımlara Geçiş 303
(1) Ortmann: Özgür İradeye Dayanan Son Şart 303
(2) Kohler: Rasyonel Yaratıcılık 305
(3) Mayer: Nedensellik ve Objektif İsnadiyet 309
B. Olasılık Temelli Nedensellik ile Sınırlandırma: Uygun Neden Teorisi 314
1. Genel Açıklamalar 314
2. v. Kries’ın Objektif Olanaklılık, Olasılık ve Hareket Alanı
Kavramları 316
3. Uygun Neden Teorisi 318
C. Objektif İsnadiyet Teorisi ile Sınırlandırma 326
1. Genel Açıklamalar 326
2. Tarihsel Gelişim 327
a. Larenz: Objektif İsnadiyetin Hegel Felsefesi ile
Temellendirilmesi 327
b. Honig: Objektif Amaçlılık 333
c. Welzel: Eylemin Ontolojik Statüsü ve Objektif İsnadiyet ile
İlişkisi 335
3. Temel Formül: Risk Yaratma ve Riskin Gerçekleşmesi 339
4. Objektif İsnadiyet Teorisinin “Topoi” Yapısı ve Teoriye Yönelik
Eleştiriler 342
5. Neticenin İsnat Edilebilirliği İçin Gerekli Şartlar 346
a. Hukuken İlgili Bir Risk (Tehlike) Yaratılması 346
(1) Risk Yaratma 347
(i) Hukuki Anlamı ve Sınırı 347
(ii) Risk Değerlendirmesi ve Failin Özel Bilgisi 348
(2) Failin Yarattığı Riskin “İzin Verilen Risk” Kapsamında
Olmaması 352
(i) İzin Verilen Risk Kavramı ve Hukuki Niteliği 352
(ii) Kasten İşlenen Suçlarda İzin Verilen Risk 356
(iii) İzin Verilen Risk Kavramının Sosyal Uygunluk
Öğretisi ile İlişkisi 357
(3) Risk Azaltmanın Bulunmaması 365
b. Hukuken İlgili Riskin Tipik Neticede Gerçekleşmesi 366
(1) Genel Açıklama 366
(2) Atipik Nedensellik Akışı ve Öngörülebilirlik 369
(3) Yükümlülüğe Aykırılık Bağlantısı (Özen Yükümlülüğü
İhlalinin Nedenselliği) 373
(4) Normun Koruma Amacı İlkesi 379
(i) Tanım, Kapsam ve Yargı Uygulaması 379
(ii) Teori İçinde Konumlandırma ve Norm Düzeyinde
Ayrım 387
c. Sorumluluk Alanlarının Ayrılması 391
(1) Mağdurun Araya Girdiği Haller 391
(i) Kendi Sorumluluğunda Kendini Tehlikeye
Düşürme / Rızaya Dayalı Olarak (Anlaşarak)
Başkası Tarafından Tehlikeye Düşürülme 391
(ii) Kaçma ve Kurtarma Vakaları 403
(iii) Türk Hukuku Bakımından Değerlendirme ve
Görüşümüz 409
(2) Üçüncü Kişinin Araya Girdiği Haller 421
(i) Kasten Araya Girme 422
(ii) Taksirle Araya Girme 426
D. Anglo–Amerikan Hukukunda Fiili Nedenselliğin Sınırlandırılması 431
1. Suçun Yapısal Unsurları Hakkında Genel Açıklamalar 431
a. Maddi ve Manevi Unsur: Actus Reus ve Mens Rea 431
b. Taksirin Temel Unsuru Olarak “Risk Yaratma” 436
2. Risk Kapsamında Zarar İlkesi 444
a. Kavram 444
b. Amerikan Ceza Mahkemesi Kararlarında Risk Artırma ve
Öngörülebilirlik 445
c. Model Ceza Kanunu’nda Risk Kapsamında Zararın
Belirlenmesi 452
(1) Genel Olarak 452
(2) Mağdur Yönünden Sapma 454
(3) Zararın Türü Yönünden Sapma 458
3. Ceza Hukukunda “Yakın (Hukuki) Neden” Doktrini 460
a. Kavram ve Tarihsel Gelişim 460
b. Yakın Neden Kriterleri 465
(1) Doğrudan Neden 465
(2) Katkıda Bulunan Neden: Önemli ve Etkin Neden 467
(3) Araya Giren Neden 471
(i) Tanım ve Kapsam 471
(ii) Bağımlı ve Bağımsız Araya Giren Neden ve Hukuki
Sonuçları 472
(iii) Üçüncü Kişinin Eylemi 477
(iv) Mağdurun Eylemi 484
(4) Nedensellik Zincirini Kesen İradi ve Bağımsız Müdahale
(Novus Actus Interveniens) 490
(5) Güvenli Konumda Duran Kuvvet 499
SONUÇ 503
KAYNAKÇA 513