Anayasa Hukuku Genel Esaslar Ders Kitabı (9786253230883)

ÖNSÖZ 5
GİRİŞ 21
BİRİNCİ BÖLÜM
1.1. ANAYASA HUKUKUNA GİRİŞ (GENEL BİLGİLER) 23
1.1.1. Anayasa Hukukunun Tanımı ve Fonksiyonu 23
1.1.2. Anayasa Hukukunun Diğer Hukuk Dallarıyla İlişkisi 24
1.1.3. Anayasa Hukukunun Metodolojisi ve Disiplinler arası Yaklaşım 27
1.1.4. Anayasa Biliminin Gelişimi: Normatif– Sosyolojik– Siyasal
Yaklaşımlar 29
İKİNCİ BÖLÜM
2.1. ANAYASA HUKUKUNUN KAYNAKLARI 33
2.1.1. Yazılı Kaynaklar 33
2.1.2. Yazısız Kaynaklar 34
2.2. ANAYASA METİNLERİ 35
2.3. ULUSLARARASI SÖZLEŞMELER 38
2.4. KANUNLAR, TÜZÜKLER, YÖNETMELİKLER 40
2.4.1. Kanunlar 41
2.4.2. Tüzükler (Kaldırılmış Hüküm Olarak) 41
2.4.3. Yönetmelikler 42
2.5. NORMLAR HİYERARŞİSİ VE UYGULAMA SORUNLARI 43
2.6. ANAYASAL TEAMÜLLER 43
2.7. YARGI İÇTİHATLARI VE BİLİMSEL GÖRÜŞLER 46
2.7.1. Yargı İçtihatları 46
2.7.2. Bilimsel Görüşler (Doktrin) 47
2.8. YARGI İÇTİHATLARI VE BİLİMSEL GÖRÜŞLERİN ETKİLEŞİMİ 48
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
3.1. ANAYASA TÜRLERİ: SERT/YUMUŞAK– ÇERÇEVE/AYRINTILI AYRIMI
ÜZERİNE 51
3.1.1. Sert Anayasa– Yumuşak Anayasa Ayrımı: Normatif Hiyerarşi ve
Siyasal Esneklik Arasında 51
A. Sert Anayasa: Değiştirilemezlikten Meşruiyete 51
B. Yumuşak Anayasa: Esneklik ve Parlamenter Egemenlik 53
C. Sertlik Derecesi ve Siyasal Sistem Üzerindeki Etkileri 54
3.1.2. Çerçeve Anayasa– Ayrıntılı Anayasa Ayrımı: Normatif Sadelik ve
Ayrıntıcılık Arasında Anayasal Denge 54
A. Çerçeve Anayasa: Normatif Sadelik ve Yoruma Açıklık 55
B. Ayrıntılı Anayasa: Normatif Müdahalecilik ve Kurumsal
Detay 56
C. Normatif Derinlik mi, İşlevsel Esneklik mi? 57
3.1.3. Karma Anayasalar ve Güncel Eğilimler: Normatif Esneklik ve
Fonksiyonel Yoğunluk Arasında 58
A. Hindistan Anayasası: Sert ve Ayrıntılı Model 59
B. Latin Amerika’da Normatif Aktivizm: Brezilya ve Bolivya
Örnekleri 59
C. Avrupa Modeli: Kısa Metin, Derin Uygulama 60
3.2. ANAYASA ÖZELLİKLERİ: YAPISI, DEĞİŞİMİ VE OTORİTER REJİMLERDE
ARAÇSALLAŞTIRILMASI 61
3.2.1. Güncel Eğilimler: Normatif Yoğunluk ile Esneklik Arasında Yeni
Arayışlar 61
3.2.2. Anayasa Değişiklik Usulleri: Teknik Yöntem, Oranlar ve
Referandum Şartları 62
A. Teklif Aşaması: Kurucu İktidar ve Meşruiyet Kaynağı 62
B. Karar Aşaması: Çoğunluk Sınırları ve Kurumsal Güvence 63
C. Onay Aşaması: Referandum ve Halkın Rızası 63
3.2.3. Anayasa Değişikliği Usullerinin Etkileri 64
3.2.4. Uygulamada Örnekler ve Karşılaştırmalı Yaklaşımlar 64
3.3. DÜNYADA ANAYASA KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI 65
3.3.1. Antik Temeller: Atina ve Roma 65
3.3.2. Ortaçağ: Magna Carta ve Yazılı Güvenceler 66
3.3.3. Aydınlanma ve Siyasal Filozoflar: Locke ve Montesquieu 66
3.3.4. Devrimler ve Yazılı Anayasalar: ABD ve Fransa 66
3.3.5. Yayılım ve Evrenselleşme: 19. Yüzyıldan Sonra 67
3.3.6. Simgesel ve Pratik Anayasa Kavramının Benimsenmesi 67
3.4. TÜRKİYE’DE ANAYASA KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI 68
3.4.1. Osmanlı’da Anayasa Fikrinin Doğuşu 68
A. Senedi İttifak (1808) 68
B. Tanzimat Fermanı (1839) 68
C. Islahat Fermanı (1856) 68
D. Kanûn–i Esâsî (1876): İlk Anayasal Deneyim 69
3.4.2. Cumhuriyet Dönemi ve 1921 Anayasası 69
3.4.3. 1924 Anayasası: Cumhuriyetin Anayasal Çerçevesi 70
3.4.4. 1961 ve 1982 Anayasaları: Demokratikleşme– Otoriterleşme
Dönüşümleri 70
3.5. ANAYASACILIK DIŞI ALTERNATİF REJİMLER: OTORİTER KUSURLU
ANAYASAL SİSTEMLER 71
3.5.1. Anayasal Otoriterlik (Authoritarian Constitutionalism) 71
3.5.2. Yarı–Anayasacılıklar / Yarı–Otoriter Rejimler (Semi–Autocracies,
Hybrid Regimes) 74
3.5.3. Rejim Tipolojileri ve Meşruiyet Stratejileri 75
A. Linz’in Otoriter Rejim Tipolojisi 75
B. Geddes’in Otoriter Ağaç Modeli 76
C. Hibrit Rejimler ve “Rekabetçi Otoriterlik” 77
D. Meşruiyet Stratejileri 77
E. Tipolojiler Arası Geçişler ve Kırılganlık 77
3.6. NORMATİF VE PRATİK AÇMAZLAR: ANAYASAL OTORİTERLİKTE
MEŞRUİYETİN KIRILGANLIĞI 78
3.6.1. Meşruiyet Çelişkisi: Anayasa Metni ile Siyasal Gerçeklik
Arasında 79
3.6.2. Kurumsal Aygıtların Araçsallaştırılması 79
3.6.3. Toplumsal Muhalefetin Dışlanması 80
3.6.4. Normatif ve Pratik Gerilim 80
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
4.1. ANAYASA TEORİSİ 83
4.1.1. Anayasa Kavramı ve Anayasacılık Düşüncesi 83
4.1.2. Maddi– Şekli Anayasa Ayrımı 85
4.1.3. Anayasacılık Hareketlerinin Tarihi 88
4.1.4. Hukuki Pozitivizm ve Doğal Hukuk Açısından Anayasa 91
4.2. KURUCU İKTİDAR 94
4.2.1. Asli ve Tali Kurucu İktidar 96
4.2.2. Devrim, Darbe ve Meşruiyet Sorunu 99
4.2.3. Anayasaların Meşruluğu: Demokratik– Otoriter Yaklaşımlar 101
4.2.4. Jürgen Habermas – Carl Schmitt– Hans Kelsen Teorileri 104
A. Hans Kelsen: Normatif Hukuk Düzeni ve Grundnorm 104
B. Carl Schmitt: Egemenlik, Karar ve İstisna 106
C. Jürgen Habermas: İletişimsel Eylem ve Anayasal Meşruiyet 107
4.2.5. Teorilerin Karşılaştırmalı Değerlendirmesi 108
BEŞİNCİ BÖLÜM
5.1. ANAYASANIN YORUMU VE UYGULAMA SORUNLARI 111
5.1.1. Anayasa Yorum Yöntemleri 113
A. Literal (Lafzi) veya (sözel) Yorum 113
B. Sistematik Yorum 114
C. Teleolojik (Amaçsal) Yorum 114
D. Tarihî (Tarihsel)Yorum 115
E. Kavramcı Yorum (Dogmatik Yorum) 117
F. Menfaatler İçtihadı Yöntemi (Interessenjurisprudenz) ve
Menfaatlerin Tartılması (Dengeleme) Yöntemi
(Abwägungsmethode) 119
G. Dinamik (Çağdaş) Yorum 121
H. Karşılaştırmalı Yorum 122
5.1.2. Anayasa Yorumunun Şartları ve Sınırları 123
A. Maddi Sınırlar 124
1. Anayasa Metnine Bağlılık 124
2. Anayasanın Amacına ve Ruhuna Uygunluk 124
3. Anayasanın Bütünlüğü ve Sistematik Yorum 125
4. Temel Hak ve Özgürlüklerin Korunması 125
5. Anayasanın Üstünlüğü ve Bağlayıcılığı 126
B. Şekli ve Usulî Şartlar 126
1. Yetkili Makam Tarafından Yorum 126
2. Yargısal Yorumda Usul Kurallarına Uyulması 127
3. Yorum Kararlarının Bağlayıcılığı 127
C. Anayasal Yorumda Temel İlkeler 127
1. İstisnaların Dar Yorumlanması 128
2. Anayasanın Hazırlık Çalışmalarından Yararlanma 128
3. Tarihsel Bağlamın Dikkate Alınması 128
4. Dinamik ve Evrimsel Yorum 128
D. Yorumcunun Yetki Sınırı 129
5.2. YÖNTEMLERİN BİRLİKTE KULLANIMI VE KARŞILAŞTIRMALI
UYGULAMA 130
5.3. ANAYASA İLE KANUN İLİŞKİSİ 131
5.3.1. Normlar Hiyerarşisi ve Üstünlük İlkesi 131
5.3.2. Anayasaya Uygunluk ve Yasama Yetkisinin Sınırları 131
5.3.3. Anayasa Yargısının Rolü 132
5.3.4. Çatışma Durumları ve Uygulama Sorunları 132
5.3.5. Uluslararası Hukuk ve Anayasa–Kanun Dengesi 133
5.4. ANAYASA NORMLARININ ETKİNLİĞİ 134
5.4.1. Anayasa Normlarının Kavramsal Konumu 134
5.4.2. Normatif Etkinlik ve Siyasal Gerçeklik 135
5.4.3. Uygulama ve Kurumsal İçselleştirme 135
5.4.4. Toplumsal Kabul ve Anayasal Kültür 136
5.4.5. Uluslararası Etki ve Denetim Mekanizmaları 136
ALTINCI BÖLÜM
6.1. DEVLET, EGEMENLİK VE HÜKÜMET SİSTEMLERİ 139
6.2. DEVLETİN TANIMI VE UNSURLARI 139
6.2.1. Millet (İnsan Unsuru) 140
6.2.2. Ülke (Toprak Unsuru) 141
6.2.3. Egemenlik (Otorite Unsuru) 141
6.3. DEVLETİN TÜZEL KİŞİLİĞİ 142
6.3.1. Devletin Tüzel Kişilik Niteliği 143
6.3.2. Tüzel Kişiliğin Devlet Sürekliliği Açısından Önemi 143
6.3.3. Devletin Tüzel Kişiliği ile Kamu Tüzel Kişilikleri Arasındaki Fark 144
6.3.4. Tüzel Kişiliğin Egemenlikle İlişkisi 144
6.3.5. Devletin Tüzel Kişiliğinin Sınırları ve Denetimi 144
6.4. ULUS–DEVLET, FEDERAL VE KONFEDERAL YAPILAR 145
6.4.1. Ulus–Devlet 146
6.4.2. Federal Devlet 149
6.4.3. Konfederal Yapı 150
6.5. DEVLET ŞEKİLLERİ: CUMHURİYET, MONARŞİ VE TEOKRASİ 152
6.5.1. Cumhuriyet 152
A. Cumhuriyetin Türleri ve Kurumsal Tasarımlar 153
B. Cumhuriyetin Anayasal Değer Niteliği 154
C. Cumhuriyet Pratiğinde Karşıt Örnekler 154
6.5.2. Monarşi: Tarihsel Gelişimi, Türleri ve Anayasal Dönüşümü 155
A. Mutlak Monarşi 155
B. Meşrutî (Anayasal) Monarşi 156
6.5.2.1. Meşrutî Monarşilerde Anayasal İşlev 157
6.5.2.2. Monarşi ve Demokratik Temsil Gerilimi 158
6.5.3. Teokrasi: İlahi Egemenlikten Anayasal Rejimlere 158
A. İran İslam Cumhuriyeti: Modern Teokrasinin Örneği 159
B. Yarı–Teokratik Rejimler: İsrail Örneği 160
C. Teokrasilerde Kuvvetler Ayrılığı ve Temel Haklar 161
D. Teokrasinin Anayasal Değerlerle Çatışması 161
E. Devlet Şekli ile Siyasal Rejim İlişkisi 162
6.6. EGEMENLİK VE MEŞRUİYET 162
6.6.1. İç ve Dış Egemenlik 165
6.6.2. Millet Egemenliği– Ulusal Egemenlik 167
6.7. HÜKÜMET SİSTEMLERİ 170
6.7.1. Parlamenter Sistem 171
6.7.2. Başkanlık Sistemi 173
6.7.3. Yarı Başkanlık Sistemi 176
6.7.4. Karma ve Meclis Hükümeti Sistemleri 179
A. Meclis Hükümeti Sistemi 179
B. Karma Hükümet Sistemleri 180
6.8. TÜRKİYE’DE HÜKÜMET SİSTEMİNİN DÖNÜŞÜMÜ 182
6.8.1. 1921 Anayasası: Meclis Hükümeti Sistemi 182
6.8.2. 1924 Anayasası: Parlamentarizme Geçiş 183
6.8.3. 1961 Anayasası: Klasik Parlamenter Sistemin Tesisi 183
6.8.4. 1982 Anayasası: Güçlendirilmiş Yürütme ve Cumhurbaşkanı 184
6.8.5. 2007 Anayasa Değişikliği: Halk Tarafından Seçilen
Cumhurbaşkanı 184
6.8.6. 2017 Anayasa Değişikliği: Cumhurbaşkanlığı Sistemi 185
YEDİNCİ BÖLÜM
7.1. DEMOKRASİ, SEÇİMLER VE TEMSİL 189
7.1.1. Demokrasi Kuramları 189
7.1.2. Klasik, Temsili ve Katılımcı Demokrasi 190
A. Klasik Demokrasi 191
B. Temsili Demokrasi 191
C. Katılımcı Demokrasi 192
7.1.3. Çoğulculuk, Elitizm ve Popülizm 193
A. Çoğulculuk 194
B. Elitizm 195
C. Popülizm 196
7.2. SEÇİM SİSTEMLERİ 197
7.2.1. Seçim Sistemlerinin Türleri: Çoğunluk, Nispi Temsil ve Karma
Sistemler 197
A. Çoğunluk Sistemi 197
B. Tek Turlu Çoğunluk Sistemi 198
C. İki Turlu Çoğunluk Sistemi 199
D. Bölgesel Temsil ve Çarpıklıklar 199
E. Nispi Temsil Sistemi 200
1. Nispi Temsilin Temel İlkeleri 201
2. Nispi Temsil Türleri 201
7.2.2. Uygulama Örnekleriyle Karşılaştırma 201
7.2.3. Avantajlar ve Dezavantajlar 202
7.3. KARMA SİSTEMLER 203
7.3.1. Karma Sistemlerin Temel Mantığı 204
7.3.2. Almanya: Karma Sistemlerin Öncüsü 204
7.3.3. Yeni Zelanda: Kompansatuar Karma Model 205
7.3.4. Japonya: Paralel Karma Sistem 205
7.3.5. Türkiye’de Tartışmalar 206
7.3.6. Karma Sistemlerin Avantaj ve Dezavantajları 206
7.4. KARMA VE BARAJ SİSTEMLERİ 208
7.4.1. Baraj Uygulamasının İşlevi 208
7.4.2. Almanya– %5 Barajlı Kompansatuar Sistem 208
7.4.3. Yeni Zelanda– Barajı Aşmak İçin Alternatif Yöntem 209
7.4.4. Japonya– Barajsız Ama Dengesiz Paralel Sistem 209
7.4.5. Macaristan– Kısmi Kompansatuar Sistem 210
7.4.6. Gürcistan– Düşük Baraj, Yüksek Çoğulculuk 210
7.4.7. Litvanya ve Tayvan– Paralel Sistemlerde Sabit Baraj 210
7.4.8. Türkiye’de Uygulanan Seçim Sistemleri 211
A. 1950–1960: Çoğunluk Sistemi Dönemi 212
B. 1961–1980: D’Hondt Sistemiyle Nispi Temsil 212
C. 1983–2002: Barajlı Nispi Temsil Dönemi 213
D. 2002–2018: İttifaklı Sistem ve Stratejik Oy Davranışı 213
E. 2022 Değişiklikleri: %7 Baraj ve Yeni Dağıtım Kuralları 213
F. Sistem Tartışmaları: Karma Model Gündemi 214
7.5. SİYASİ PARTİLER 215
7.5.1. Siyasi Partilerin Tanımı 216
7.5.2. Siyasi Partilerin Tanımı Üzerine Görüşler 218
7.5.3. Siyasi Partilerin Anayasal Statüsü 219
7.5.4. Parti Kapatma Davaları 220
A. Kavramsal ve Hukuki Çerçeve 221
B. Türkiye’de Parti Kapatma Uygulamalarının Tarihsel Seyri 221
C. Türkiye’de Parti Kapatmanın Anayasal Dayanağı 222
7.5.5. Uluslararası Hukuk ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
Yaklaşımı 222
7.5.6. Eleştiriler ve Normatif Tartışmalar 223
7.5.7. Alternatif Yaklaşımlar ve Reform Önerileri 224
7.5.8. Siyaset Yasağı: Parti Kapatma Kararlarının Bireyler Üzerindeki
Etkisi 224
A. Siyaset Yasağının Tanımı ve Hukuki Niteliği 225
B. Türkiye’de Siyaset Yasağı Uygulamaları 225
C. Uluslararası Hukukta Siyaset Yasağı 226
D. Siyaset Yasağının Eleştirisi ve Tartışmalı Yönleri 226
7.5.9. Siyaset Yasağı ve Demokratik Hukuk Devleti 227
7.5.10. Parti Finansmanı ve Şeffaflık 227
A. Parti Finansmanının Temel Kaynakları 228
B. Türkiye’de Siyasi Parti Finansmanı 228
C. Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik: Demokratik Meşruiyetin
Temeli 229
7.5.11. Karşılaştırmalı Hukukta Uygulamalar 229
7.5.12. Türkiye’de Reform Gereksinimi ve Öneriler 230
7.6. TEMSİL, REFERANDUM VE HALKOYLAMASI 231
7.6.1. Temsil Kavramı ve Kurumsal Yapısı 231
7.6.2. Temsilî Demokrasi 231
7.6.3. Temsil Türleri 233
A. Yetkilendirme Temsili (Authorization Representation) 234
B. Simgesel temsil (Symbolic Representation) 234
C. Tanıma Temsili (Descriptive / Identity Representation) 234
D. Sorumluluk Temsili (Accountability Representation) 235
7.7. REFERANDUM VE HALKOYLAMASI 237
7.7.1. Kavramsal Ayrım: Referandum ve Halkoylaması 237
7.7.2. Referandum Türleri 237
A. Zorunlu Referandum 238
B. İhtiyari (İsteğe Bağlı) Referandum 239
C. Başvuruya Dayalı Referandum (Halk Girişimi ile
Referandum) 239
D. Danışma Niteliğinde Referandum (Bağlayıcı Olmayan
Referandum) 240
7.7.3. Türkiye’de Temsil, Referandum ve Halkoylaması 241
7.7.4. Temsilî Sistem ve Anayasal Çerçeve 242
7.7.5. Türkiye’de Referandumlar ve Anayasal Rejimlerin Dönüşümü 243
A. 1961 Referandumu: Yeni Rejimin Meşrulaştırılması 244
B. 1982 Referandumu: Otoriter Geçişin Halk Onayı 245
C. 2007 Referandumu: Cumhurbaşkanının Halk Tarafından
Seçilmesi 245
D. 2010 Referandumu: Yargı Reformu ve Siyasal Kutuplaşma 245
E. 2017 Referandumu: Rejim Değişikliğine Giden Yol 246
F. Dönemler Arası Genel Değerlendirme 246
7.8. TEMSİLÎ DEMOKRASİDE DENGE 247
7.8.1. Temsilde Adalet– Yönetimde İstikrar Dengesi 247
7.8.2. Temsilde Adalet ve Demokratik Meşruiyet 248
7.8.3. Yönetimde İstikrar ve Yürütme Etkinliği 248
7.8.4. Temsil– İstikrar Gerilimi: Teorik Tartışmalar 249
7.8.5. Türkiye Örneği: Baraj ve Temsil Sorunu 249
7.8.6. Karşılaştırmalı Perspektif: Alternatif Modeller 250
7.9. DOĞRUDAN DEMOKRASİ ARAÇLARI 251
7.9.1. Doğrudan Demokrasi Nedir? 251
7.9.2. Doğrudan Demokrasi Araçları ve Türleri 251
A. Referandum 251
B. Halk Girişimi (Popular Initiative) 252
C. Geri Çağırma (Recall) 252
D. Plebisit 253
7.9.3. Doğrudan Demokrasi ve Temsili Demokrasi İlişkisi 254
7.9.4. Türkiye’de Demokrasi Araçları 255
A. Temel Sistem: Temsili demokrasi 256
B. Doğrudan Katılım Aracı: Referandum 257
7.10. REFERANDUM UYGULAMASI 258
7.11. DİĞER ARAÇLARIN EKSİKLİĞİ 258
7.12. DOĞRUDAN DEMOKRASİ– YARI DOĞRUDAN DEMOKRASİ 259
7.12.1. Doğrudan Demokrasi: Kuramsal Çerçeve 260
7.12.2. Yarı Doğrudan Demokrasi: Karma Modelin Ortaya Çıkışı 261
7.12.3. Karşılaştırmalı Anayasal Sistemlerde Uygulamalar 261
7.12.4. Türkiye’de Yarı Doğrudan Demokrasi Yaklaşımı 262
7.12.5. Demokrasi ve Katılım (Genel Değerlendirme) 262
7.13. TÜRKİYE’DE REFERANDUM UYGULAMALARI 263
7.13.1. Anayasal ve Hukuki Çerçeve 264
7.13.2. Türkiye’de Yapılan Referandumlar 264
A. 1961 Anayasa Referandumu 264
B. 1982 Anayasa Referandumu 265
C. 1987 Siyaset Yasağının Kaldırılması Referandumu 265
D. 1988 Referandumu 266
E. 2007 Anayasa Değişikliği Referandumu 266
F. 2010 Anayasa Değişikliği Referandumu 266
G. 2017 Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi Referandumu 267
7.13.3. Referandumun İşlevi: Demokrasi Aracı mı, Siyasal Meşruiyet
Mekanizması mı? 267
7.14. SİYASAL VE HUKUKİ ELEŞTİRİLER 268
7.14.1. Referandumun Yukarıdan Aşağıya Kullanımı 268
7.14.2. Kampanya Dengesizliği ve Medya Sorunu 268
7.14.3. Kutuplaşma ve “Plebisitleşme” 268
7.14.4. Doğrudan Demokrasi Açısından Eksiklikler 268
SEKİZİNCİ BÖLÜM
8.1. TEMEL HAK VE ÖZGÜRLÜKLER 271
8.1.1. Temel Hak ve Özgürlüklerin Kavramsal Temelleri 271
8.1.2. Felsefi Temeller 271
8.1.3. Tarihsel Temeller 272
8.1.4. Hukuki Temeller 272
8.1.5. Anayasal Temellendirme 273
8.2. DOĞAL HAKLAR– POZİTİF HAKLAR 274
8.2.1. Doğal Haklar: Ahlaki ve Evrensel Temel 274
8.2.2. Pozitif Haklar: Hukuken Tanınan Haklar 275
8.2.3. Türkiye’de Anayasal Yansımalar 276
8.3. KLASİK VE SOSYAL HAKLAR 276
8.3.1. Klasik Haklar (Birinci Kuşak Haklar) 276
8.3.2. Sosyal Haklar (İkinci Kuşak Haklar) 277
8.3.3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda Yansıması 279
8.3.4. Hakların Üç Kuşağı 279
A. Birinci Kuşak Haklar: Özgürlük Hakları (Sivil ve Siyasal
Haklar) 280
B. İkinci Kuşak Haklar: Eşitlik Hakları (Ekonomik, Sosyal ve
Kültürel Haklar) 280
C. Üçüncü Kuşak Haklar: Dayanışma Hakları (Kolektif Haklar) 281
D. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda Üç Kuşak Hakların
Yansıması 282
8.4. TEMEL HAKLARIN ÖZELLİKLERİ 282
8.4.1. Doğuştan Gelme ve İnsan Onuruna Dayanma 283
8.4.2. Devredilemezlik ve Vazgeçilmezlik 283
8.4.3. Sınırlanabilirlik ve Çekirdek Alana Saygı 283
8.4.4. Hukuki Güvence Altında Olma 284
8.4.5. Evrensellik ve Eşitlik İlkesiyle Bağlantılı Olma 284
8.4.6. Bütünsellik ve Bölünemezlik 285
8.4.7. Yatay Etki Doğurabilirlik 285
8.4.8. Zamanla Gelişen ve Dinamik Olma Özelliği 285
8.5. DİKEY VE YATAY ETKİ 286
8.5.1. Dikey Etki (Vertical Effect) 287
8.5.2. Yatay Etki (Horizontal Effect) 287
8.5.2.1. Dolaylı Yatay Etki (Indirect Horizontal Effect) 288
8.5.2.2. Doğrudan Yatay Etki 289
8.5.3. Türkiye’de Temel Hakların Yatay Etkisi 290
8.6. TARTIŞMALAR VE GÜNCEL EĞİLİMLER 290
8.7. TEMEL HAKLARIN SINIRLANMASI 292
8.7.1. Sınırlama Şartları: Kanunilik, Ölçülülük, Belirlilik 292
A. Kanunilik İlkesi 293
B. Ölçülülük İlkesi (Orantılılık) 293
C. Belirlilik İlkesi 294
8.8. OLAĞANÜSTÜ HÂL REJİMLERİ VE DEROGASYON 295
8.8.1. Olağanüstü Hâl Rejimleri: Tanım ve Türleri 295
8.8.2. Derogasyon Kavramı: Hukuki Çerçeve 295
8.8.3. Türkiye’de Derogasyon Uygulaması 296
8.8.4. Sınırlamanın Koşulları ve Denetimi 297
8.9. YARGISAL DENETİM VE ELEŞTİRİLER 297
8.9.1. Türkiye’de Olağanüstü Hâl (OHAL) Uygulamaları 298
8.9.2. Anayasal ve Yasal Çerçeve 298
8.9.3. Türkiye’de OHAL Dönemleri: Tarihsel Örnekler 299
A. 1980 Askerî Darbesi ve Sıkıyönetim 299
B. 1987–2002 Güneydoğu OHAL’i 299
C. 2016–2018 Darbe Girişimi Sonrası OHAL 299
D. Hukuki ve Siyasal Tartışmalar 300
E. OHAL ve Kalıcı Hukuksal Etkiler 300
8.10. TEMEL HAKLARIN KORUNMASI 301
8.10.1. Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru 302
8.10.2. Hukuki Dayanak ve Gelişim Süreci 302
8.10.3. Başvurunun Koşulları ve Usulü 303
8.10.4. Denetim Kapsamı 303
8.10.5. İhlal Kararı ve Sonuçları 304
8.10.6. Uygulamadaki Etkileri ve Eleştiriler 304
8.11. AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ (AİHM) SÜRECİ VE UYUM
SORUNLARI 305
8.11.1. AİHM Başvuru Süreci 305
8.11.2. Türkiye’nin AİHM Sürecindeki Konumu 306
8.11.3. AİHM Kararlarının Uygulanması ve Uyum Sorunları 306
A. Geç veya Eksik Uygulama 307
B. Yapısal Uyum Eksikliği 307
C. Kurumsal Şeffaflık Sorunu 307
8.11.4. AİHM ile Anayasa Mahkemesi Arasındaki İlişki 307
DOKUZUNCU BÖLÜM
9.1. HUKUK DEVLETİ VE ANAYASAL DEVLET 309
9.1.1. Hukuk Devleti Kavramı ve Unsurları 309
9.1.2. Hukuki Güvenlik 310
9.1.3. Kuvvetler Ayrılığı 310
9.1.4. Yargı Bağımsızlığı 311
9.2. ANAYASAL DEVLETİ 312
9.2.1. Anayasal Devletin Niteliği 312
9.2.2. Normatif Anayasa ve Üstünlük İlkesi 313
9.2.3. Anayasa ile Siyasal İktidar Arasındaki Gerilim 313
ONUNCU BÖLÜM
10.1. ANAYASA YARGISI 317
10.1.1. Anayasa Yargısının Gelişimi 319
10.1.2. ABD– Avrupa Modelleri 319
10.1.3. Türkiye’de Anayasa Mahkemesi Tarihçesi 322
A. Anayasa Mahkemesi’nin Görev ve Yetkileri 324
B. Norm Denetimi (İptal ve İtiraz Yolu) 326
C. Siyasi Parti Kapatma 328
D. Yüce Divan 331
E. Bireysel Başvuru 332
F. Anayasa Mahkemesi Kararlarının Etkileri 334
G. Bağlayıcılık ve Geriye Yürüme Yasağı 335
H. İptal Kararlarının Sonuçları 338
10.2. ANAYASA MAHKEMESİ İLE AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
KARARLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ 340
ON BİRİNCİ BÖLÜM
11.1. ANAYASA HUKUKUNDA GÜNCEL TARTIŞMALAR 343
11.2. YENİ ANAYASA TARTIŞMALARI 343
11.3. SİVİL ANAYASA ARAYIŞI 345
11.4. KATILIMCI VE UZLAŞMACI MODELLER 347
11.5. KARŞILAŞTIRMALI PERSPEKTİF: MACARİSTAN, POLONYA VE LATİN
AMERİKA DENEYİMLERİ 350
11.5.1. Macaristan: Anayasanın Popülist İktidarla Araçsallaştırılması 350
11.5.2. Polonya: Yargı Bağımsızlığının Sistematik Tahribi 351
11.5.3. Latin Amerika: Popülist Anayasacılık Deneyimleri 351
11.6. DİJİTAL HAKLAR VE YENİ ÖZGÜRLÜKLER 352
11.6.1. İnternet Erişimi ve Anayasal Haklar 354
11.6.2. Sosyal Medya ve İfade Özgürlüğü 356
SONUÇ 359
KAYNAKÇA 361